Ол Шығыс Азияны (Қытайды) Жерорта теңізімен және Еуропамен байланыстырған, ұзындығы 12–15 мың шақырымға жеткен керуен жолдарының желісі еді.

Ең ғажабы – сол дәуірдегі осындай тым ұзақ әрі қауіп-қатерге толы керуен жолы көшпелі өркениеттің өзіндік «навигациялық жүйесімен» жұмыс істеп келген. Ол – теңіз маяктары секілді құрлықтағы керуен жолдарына арналған «далалық маяктар» еді. Себебі, Қазақстан аумағы Ұлы Жібек жолының ортасында жатқандықтан, ежелден сауда керуендері көп жүрген.

Қазақ халқының дала өміріндегі «маяк» ұғымы теңіз жағалауындағы заманауи шамшырақтардан гөрі далалық қарауыл төбелер мен от белгілерін білдіреді. Бұл дәстүр күнделікті көшпелі өмір салтына тән – тұманды, боранды ауа-райында адасқан жолаушыларды, малшыларды бағыттау үшін немесе жау шабуылы туралы хабар беру үшін қолданылған.

«Алау» сөзі осының негізгі элементі: үлкен от, жалын, сигналдық шамшырақ ретінде пайдаланылады. Қазақ тілінде «алау» – қызыл-қызғылт жалын, көбіне мерекелік немесе сигналдық мақсатта жағылатын үлкен отты білдіреді. Бұл сөздің түбірі түркі тілдеріндегі «ала» (қызыл, ашық) мен «ау» (жалын) ұғымдарынан шыққан деп болжанады.Қазақ даласында маяктың екі негізгі элементі болды: от белгісі (жалын) және сол от жағылатын биік құрылыс немесе төбе (қарауыл).

От белгісін «раң» немесе «ыраң» деп атаған. Бұл сөз қызыл-күрең реңді, алыстан көрінетін жалынды білдіреді. Мысалы, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының шығармаларында «рауантас» (рауан тас – қызыл тастың жарқырауы сияқты) деп сипатталған, ал халық арасында «ранот» немесе «ыраң жағу» деген тіркестер кездеседі. «Ыраң» қырғыз тілінде де адамның бет реңін (қызыл шырай) білдіргендей, қазақта «реңді адам» деп әдемі, қызыл шырайлы адамды айтады.Далада боранда немесе тұманда малшыларға бағыт беру үшін биік төбеге шөп, құрғақ мал тезегі немесе ағаш жағып, «ыраң жағатын». Құрылыстың өзіне келсек, биік төбе немесе қазықтай тік тұрғызылған нәрсе «дең», «дің» немесе «діңгек» деп аталған.

Бұл сөздердің түбірі ежелгі түркіше «тік» (тік тұрған) ұғымынан шыққан делінеді. Қазақстанның орталық өңірлерінде (Ұлытау, Ақсу) Екідің, Қарадің, Қозы-Баян діңгегі сияқты ескі кешендер бар, олар даңқурай немесе нар өркешіне ұқсас пішінді.Шығыс қазақтары (Қытайдағы) «дең» десе, Манас өңірінде «тұр» немесе «тұрғы» деп айтады. Ұйғырларда ұқсас ұғым «қаға» – биік, түзу терек сияқты тік тұрғыны білдіреді. Бұл тұрғылар бір-бірінен белгілі қашықтықта орналасып, хабар-ошар жеткізу, ат ауыстыру немесе суат нүктелері ретінде қызмет еткен. Қытай тіліндегі “дян” (店 – дүкен, нүкте) сөзі осыдан енген деп есептеледі.

Қазақ даласындағы маяктардың тарихы көшпелі өркениеттің қорғаныс жүйесімен тығыз байланысты. XVII–XVIII ғасырларда жоңғарлар (қалмақтар) шабуылы жиі болған кезде далалық маяктар маңызды рөл атқарған. Мысалы, Ырғыз өзенінің оңтүстік-батысындағы Бөгенбай шоқысы (тауы) – нағыз дәстүрлі маяк үлгісі.

Бұл шоқы қазақтардың Шекті руына (Әлім-Шөмен) тиесілі болып, Бөгенбай батырдың қыстауы болған. Шоқының етек тұсында қыстау, ал биік шыңында маяк (сигналдық құрылыс) орнатылған. Жау жақындағанда от жағып немесе басқа белгі беріп, көршілерге хабарланған. Яғни бір-бірінен алыс жатқан ауылдар маяктар арқылы жылдам хабар алмасқан. 

Сондай-ақ бұл жүйе ат ауыстыру стансалары сияқты жұмыс істеген: бір маяктан екіншісіне от немесе түтін белгісі беріліп, бүкіл далаға тараған.Ол тек бағыт беру үшін емес, мерекелерде (Наурыз, тойлар) де жағылған. Фольклорда алау – бірліктің, күштің символы: «Алау жағып, дала жарық болады» деген мәтелдер бар.Қазақ ұғымындағы маяк және алау – көшпелі мәдениеттің ақыл-ойының көрінісі: даладағы қауіпсіздік, бағыттау және бірліктің құралы болған.

Зерттеулер қазақ даласындағы алыстан белгі беру жүйесінің тым ертеден бастау алатынын көрсетеді. Ол түргеш-қарлұқ дәуірінен басталады. Олар «шамшырақ» немесе «маяк төмпешіктер» түрінде болған. VIII–XII ғасырларда Жетісуда, Сырдария бойында биіктігі 8–15 метр болатын қолдан үйілген топырақ төмпешіктер (қорған тәрізді) салынған. Олардың үстіне түнде от жағылып, белгі берілген. Бұл төмпешіктер бір-бірінен 20–40 шақырым қашықтықта орналасып, керуен жолын көрсеткен. Олардың біразы бүгінге дейін сақталған. Мысал ретінде Ұлытаудағы белгі төбелер, Жетісудағы «Шамшырақ» қорғандарын айтуға болады.

Археологиялық зерттеулер мұндай «маяк-қорғандардың» Тараз маңында, Отырар төңірегінде, Сауранда болғанын растайды.

Қазақ хандығы дәуірінде «Шоқы» немесе «Түмен» жүйесі деп аталған. XVI–XVIII ғасырларда қазақтар биік төбелердің басына үлкен от жағатын. Бұл екі мақсатта қолданылған: жау келгенде ескерту (соғыс маяктары) және керуенге бағыт көрсету. Мәселен, Ұлытау өңірінде «Бесшоқы» деген жер бар. Бес биік төбеден тұрады. Олардың әрқайсысында от жағылғанда, жүздеген шақырымнан көрінетін болған делінеді.

Сондай-ақ XIX ғасырға дейін Каспийдің қазақ даласына тиесілі жағалауында (Форт-Шевченко, Баутин, Атырау маңы) оттық белгілер қолданылып келген. Ол өз кезегінде балықшылар мен сауда кемелеріне жол сілтеп отырған. Яғни биік ағаш бағаналар орнатып, үстіне шүберекке малынған шайыр немесе мұнай құйып өртейтін. Бұл «отты маяк» деп аталды.

Жарық көзі – ағаш отын, қи немесе мал майына малынған шүберек болды. Сонымен қатар мұндай маяктар түнде ғана емес, күндіз де түтін шығарып сигнал берген. Бұл маяктардың тағы бір мақсаты – соғыс қаупін ескерту және керуен жолдарын бағдарлау болды.

Қазақ даласында мұхит, теңіз жағалауындағыдай тас маяктар болмағанымен, құрлықтағы алыс қашықтыққа сигнал беру жүйесі өте жақсы дамыған. Бұл әрі өз уақытында өзіне тән ерекшеліктері бар ежелгі технология болған.

Теңіз маяктары – кемелердің қауіпсіз жүзуі үшін жағалауда немесе аралдарда орналасқан, қуатты жарық шығаратын мұнаралар. Олардың негізгі міндеті – түнде немесе тұманда кемелерге жағалаудың орнын, таяз жерлерді, рифтерді немесе портқа кіреберісті көрсету. Маяктар ежелден бері қолданылып келеді: ең әйгігі – б.з.д. III ғасырда салынған Александриядағы Фарос маягі (биіктігі 135 м, әлемнің жеті кереметінің бірі).Қазіргі маяктардың жарық белгілерінің түрлеріМаяктардың әрқайсысының өзіндік «жарық қолтаңбасы» болады, яғни жарықтың жанатын-сөнетін ритмі, түсі және периоды. Бұл кеме капитандарына нақты қай маяк екенін бірден анықтауға мүмкіндік береді. Негізгі түрлері:Тұрақты жарық (Fixed light) – үздіксіз жанады.

Жыпылықтаған жарық (Flashing) – белгілі интервалмен қысқа жарқ етеді (мысалы, әр 5 секунд сайын).

Топтық жыпылық (Group flashing) – бірнеше рет қатарынан жарқ етеді (мысалы, 2 жарқ + үзіліс).

Изофазалы (Isophase) – жарық пен қараңғылық уақыты тең.

Оккультация (Occulting) – жарық ұзақ жанады, қысқа уақыт сөнеді.

Морзе кодымен – әріп немесе сан береді (сирек).

Сонымен қатар түсі бойынша: ақ, қызыл, жасыл.

 Қазір көбі автоматтандырылған, LED шамдар, күн панельдері, спутниктік бақылау қолданылады.Теңіздегі басқа алыстан белгі беру түрлеріШаманды боуалар (lighted buoys) және бакендер

Радиомаяктар (Racon) – радарда әріп шығарады

AIS (Automatic Identification System) – кеменің координатасын, атын, бағытын беретін электронды сигнал түрі.