Төменде сол мақала толық беріліп, әр бөлігін қазіргі көзқарас тұрғысынан талдап, кеңестік ұлт саясаты, тіл реформасы және Орта Азиядағы латындандыру қозғалысының саяси-мәдени ахуалы түсіндірілді.

1927 жылы Самарқан қаласында өткен бұл кеңес – Орта Азия республикаларының латынға көшу бойынша бірлескен алғашқы аймақтық талқылауы. Кеңеске Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстаннан уәкілдер қатысып, Орта Азияға ортақ біртұтас әліпби жасау мәселесін талқылады.

Кеңестің басты мақсаты – әр республика жеке реформа жасап, әртүрлі латын нұсқаларын қабылдап кетпей, бірегей түркілік әліпби жүйесін қалыптастыру еді. Бұл өз кезегінде:

ғылыми терминологияны қалыптастыруға тікелей әсер ететін.

Төменде газетте жарияланған толық мәтін еш өзгеріссіз берілді:

«Латын жайында
(Самарқанда латыншылар кеңесі)

Жақында Өзбекстанның орталық Самарқан шаһарында Орта Азия республикасындағы латыншылардың кеңесі болып өтті. Мұндағы мақсат:

1. Орта Азияда жасаған шаруа тіршілік жағынан тығыз байланысты болған түрік ұрпақтарының әліппесін бірлестіріп, бәріне бірдей таңба алу;

2. Баку қаласында шақырылатын жалпы союздық орта жаңа әліппе комитетінің кең жиналысына жоба жасап бару;

Бұл кеңеске Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Түркіменстаннан уәкілдер шақырылған еді, бірақ не себептен екен Түркіменстаннан уәкіл келмеді.

Одан басқа жоғарғы үш республикадан уәкілдер келіп әбден қарап тексеріп отырып бірлестіру (унификация) арқылы төмендегі негіздер қабыл алынды:

1) жалпыға ортақ таңбаларды бөліп шығарып, бәріне бірдей таңба алу;

2) жалпыға ортақ болмаған, бірінде болып, басқаларда жоқ таңбаларды белгілеп, оны әліппенің аяқ жағына кіргізу;

3) түрік тілінде бар сингармонизм заңы қазақ, қырғыз, өзбек тілінде қолданылсын;

4) Орта Азиядағы түркі тілдес ұлттарға таңба алу жөнінде мына шарттар қолданылсын:

а) алынған жаңа таңбалар (латын) бір-біріне ұқсас болмасын;

б) асты-үстілеріне дәйекше қойылған және жазуда қиындық қылатын қашу;

г) баспаханаға ауырлық келтіретін латын таңбасында болсын, басқа таңба ды таңбалардан қашу;

д) ең бірінші кезекте латын таңбасындағы біздің түсінігімізді толық беретін таңбаларды қалпын бұзбай алу; мүмкін болмаған күнде (біздің түсінігімізді толық бере алмаса) академия транскирипция таңбаларын алу;

5) араб таңбасын жоғалтып латын таңбасын алудың мақсаты түрік сияқты мәдениет, әдебиет жағынан артта қалған халықтың сауатсыздығын жойып, мәдениетін көтеріп, өсу жағынан жеңілдік беру болса , осы жаңадан алайын деп отырған таңбалардың бас әріп, үлкен-кішкенесін құртып бір ғана түрін алу (жазба түрін); 

6) сингармонизм заңын қолданғанда үнді таңбаларды қысқарту мүмкіндігі болғандықтан қазақ, қырғыз емлесінде қолданып жүрген ескерту (дәйекше) белгісін алу, оны сөздің басына қою. 

Бірлестіру жөнінде жоғарғы көрсетілген негіздерді жақсылап тексеріп шешкеннен кейін проектісін тізіп алып Бакудегі шақырылған кең жиылысқа кетті. 

Құсайын 

«Эркин Тоо» газеті №73. 19 май 1927 жылы, 3-бет»

Мақалада Орта Азиядағы түркі халықтарының шаруашылық, мәдени және тілдік тұрғыдан бір-бірімен тығыз байланыста екені ашық айтылады.
Бұл — 1920-жылдары кеңестік ұлт саясатында «тұтас түркілік мәдени кеңістік» идеясының әлі толық жойылмаған кезең.

Самарқан кеңесі түркі халықтарын жергілікті ерекшеліктермен санасып, ортақ әліпбиге келтіруді мақсат етті. Бұл кейін 1928-1930 жылдары бүкіл аймақта латын әліпбиінің енгізілуіне тікелей ықпал еткен.

Кеңесте қабылданған 6 негізгі қағидат — сол кезеңдегі жазу реформасының мәнін көрсететін аса маңызды дерек.

Бұл талаптардың барлығы кейін қазақтың 1929 ж. қабылдаған бірінші латын әліпбиінде (Яңалиф) көрініс тапты.

Мақалада бір сөйлем бар, ол сол дәуірдің идеологиялық бағытын дәл сипаттайды:

«араб таңбасын жоғалтып латын таңбасын алудың мақсаты... сауатсыздықты жойып, мәдениетін көтеру»

Бұл большевиктердің түркі халықтары арасындағы араб жазуы дінді сақтайды, ескі қоғамның қалдығы деген ресми ұстанымы.
Латынды енгізу саясаты:

Самарқан кеңесі сол идеологияның аймақтық деңгейдегі нақты көрінісі.

Мәтінде қазақ пен қырғыз өкілдерінің сингармонизм мен дәйекше мәселесін ерекше көтергені көрінеді.
Бұл екі халықтың тілдік құрылымы өте ұқсас болғандықтан, олар біртұтас түркі әліпбиінің ең белсенді жақтаушылары болды.

Түрікменстан делегациясының келмеуі — аймақ ішіндегі саяси-мәдени үйлесімнің әрқилы болғанын көрсетеді.

1927 жылғы Самарқан кеңесі – қазақ, қырғыз, өзбек халықтарының ХХ ғасырдағы жазу реформасы тарихындағы шешуші кезеңдердің бірі.
Мақалада көрсетілген ұстанымдар кейін:

Бұл реформа:

«Эркин Тоо» газетінде жарияланған бұл мақала — сол тарихи өзгерістердің дәл ортасынан жазылған өте құнды дереккөз.
Ол Орта Азиядағы латындандыру саясатының қалай басталғанын, қандай шарттармен жүргізілгенін, әр республика өкілдерінің позициясын айқын көрсетеді.

***

Пайдаланған әдебиеттер: 

«Отанына оралған құжаттық қазына». IV том. Құжаттар мен материалдар жинағы. Астана: 2023. -268 б.