Қазақтың көне салттарының ішінде ұл баланың есейіп, азаматтық жолына алғашқы қадам басқанын білдіретін ерекше ғұрып – «ашамайға мінгізу». Бұл дәстүр тек атқа отырғызу ғана емес, баланың рухын көтеріп, жауапкершілігін сезіндіретін, оның бойына ерлік пен ептіліктің алғашқы дәнін себетін, ер-азамат болудың символдық баспалдағы саналады. Ашамай тойы арқылы бала өзін үлкендердің қатарындағы жеке тұлға ретінде сезініп, атқа міну өнерін меңгеруге, елдің тірегіне айналуға бағытталған тәрбие мектебінен өтеді.
Көшпелі өмір салтын ұстанған қазақ халқы үшін жылқы тіршіліктің тірегі, ер-азаматтың сенімді серігі, еркіндіктің бейнесі болған. Сондықтан ер баланы атқа отырғызу рәсімі жай ғана тұрмыстық әрекет емес, ұрпақ тәрбиесіндегі үлкен мәнге ие, бүкіл ауылдың басын қосатын салтанатты ғұрыпқа айналған. «Ашамайға мінгізу» дәстүрі – сол дүниетанымның, жылқы мен адам арасындағы ерекше байланыстың айқын көрінісі. Ер бала шамамен алты-жеті жасқа толған кезде оған арнайы тай дайындалады. Көп жағдайда мінетін тайды бала туғаннан бері «бәсіре» етіп атап қояды. Бәсіре – ата-әженің немесе нағашы жұрттың сәбидің жолы ақ болсын деген ниетпен тай, құлын сыйлауы. Бұл тай баламен қатар өседі, оның қуанышы мен жетістігінің серігіне айналады. Сол себепті баланың алғаш атқа мінуі – өз атын, өз ер-тоқымын иеленіп, өз алдына бір азаматтық мәртебе алу деген сөз. Мұндай сый баланың бойында «мен де ержеттім» деген сенім туғызып, өзін үлкендер қатарына жақын сезіндіреді.
Атқа отырғызу үшін жай ер-тоқым емес, баланың жасына лайық арнайы жасалған ашамай қолданылады. Ашамай – баланың қауіпсіздігін, ыңғайын және алғашқы жүріс ептілігін ескеріп жасалатын ердің ерекше түрі. Оның алдыңғы және артқы қасы биік, екі қапталы кең болып келеді, бұл баланың теңселмей, нық отыруына жағдай жасайды. Үзеңгінің орнына киізден тігілген шағын қоржын пайдаланылады, ал оның сыртқы беті көбіне шүберекпен астарланып, әсем кестемен көркемделеді. Баланы атқа мінгізген кезде белі жұмсақ көрпешемен оралып, қолтырмаш деп аталатын арнайы ағаштармен бекітіледі. Қолтырмаш ашамайдың алдыңғы және артқы қасына жалғанып, баланың денесін ауыртпай ұстап тұрады. Мұның бәрі – баланың алғаш рет атқа міну сәтін қауіпсіз, қолайлы әрі сенімді етуге бағытталған ата-ана мен үлкендердің айрықша қамқорлығы. Ашамайдың осындай нәзік жасалған құрылысы ер баланың ат үстіне үйренуіне, бойын тіктеп, жүріс ырғағын сезінуіне үлкен мүмкіндік береді.
Рәсім өтетін күні ауылдың үлкені де, кішісі де жиналып, бұл қуанышты сәтті ортақ мереке ретінде атап өтеді. Арнайы дайындалған тайға әсем ашамай ерттеліп, баланың киіміне үкі мен тұмар тағылады. Ол баланың амандығы мен жолының ашық болсын деген ниеттің белгісі саналады. Ал баланы атқа мінгізу құрметі – ат құлағында ойнайтын, шабандоздығымен танылған, елге қадірлі жігітке ғана тапсырылатын жауапты іс. Ат үстіне мінген кішкентай салт атты алақанын жайып, ауылдың ақсақалдарынан бата сұрайды. Осы сәтте жұртшылық шашу шашып, қуанышын білдіреді, баланың үстіне үкі, теңге, шашақ қадап, көрімдік береді. Әжелер ақ тілек арнап, аналар шашу төгіп, жас батырдың жолын жарқын етуге ниет қылады. Сол күні арнайы мал сойылып, кең дастарқан жайылып, ауыл-аймақтың басын қосқан думанды тойға ұласады.
Ашамайға мінгізілген бала өз қатарында мәртебе алады. Атқа міну оның еркіндігін, батылдығын, жауапкершілік сезімін қалыптастырады. Көшпенділер үшін ат – өмір мектебі, ерлік пен ептіліктің бастауын ашатын ұстаз іспетті. Сондықтан ашамай тойы – қазақ тәрбиесіндегі ең маңызды сатының бірі. Бұл дәстүрдің тәрбиелік маңызы ерекше. Ол баланың бойында табандылық, қайсарлық, батылдық қасиеттерін қалыптастырып, еңбекке, елге пайдалы азамат болуға бағыттайды. Ашамайға мінгеннен кейін ғана ер бала садақ ату, ат үстіндегі ептілік, ер-азаматқа лайық өнерлерді үйрене бастаған.
