Аңыздан бастау алған арша
Есте жоқ ескі заманда қылқан жапырақты ормандар мен шөлейт дала өсімдіктері адамша өмір сүріпті деседі. Бір заманда таудың еңселі қарағайының Арша есімді сұлу қызы болыпты да, дала сексеуілінің Баялыш есімді ержүрек ұлы болыпты. Баялыш ержетіп Арша аруға көңілін білдіреді. Алайда тәкаппар Арша оны менсінбейді. Екі «жас» үшін қарағай мен сексеуіл сөзге келіп, жанжалдасып қалады. Тобылғы келіп екі жақты татуластыруға тырысқанымен еш нәтиже бермепті. Ақыры өкпелеген сексеуіл мен баялыш тобылғыға еріп, оңтүстік шөл жаққа көшіп кетеді. Ал қарағай мен қызы Арша тау жаққа қоныс аударыпты. Масаттанған Арша ару ақыры тасқа ғашық болыпты-мыс. Сонда ұяттан қызарған тобылғы қызыл күрең түске еніпті де, қайғы жұтқан сексеуіл белі бүкірейіп қалыпты. Бұл халық арасында атылатын «Тобылғы, Баялыш, Арша» атты аңыздың бір нұсқасы.
Мұнда әр ағаштың өсу ортасы мен сыртқы бейнесі аңыз кейіпкерлерінің тағдыры арқылы сипатталады. Аңыз бойынша арша тау мен тасты сүйетін өсімдік, ал сексеуіл мен баялыш жазық далаға ғана жаралған. Содан бері арша асқақ тау шыңдарын мекендеп, тастақ жерді талғам етіпті дейді. Осы бір қызықты хикая аршаның табиғаттағы орны мен мінезін аңғартатын халық қиялының туындысы ғана емес, аршаны әспеттеген танымның көрінісі де. Сондықтан болар, қазақ «Ағаштардың анасы – арша» деп жатады.
Арша жапырағын төкпейтін мәңгі жасыл ерекшелігімен де «мәңгілік өмір» символына баланады. Ел арасында ертеде алыс сапар шеккен батырлар мен асыл азаматтар туған жерін сағынғанда жанға медет болсын деп бойтұмар қылып аршаның жаңқасын өзімен ала жүретін болған. Сол жаңқаны иіскеп, сағынышын басып, көңілі жай тапқан екен. Қазақтың біртуар ақыны Мұзафар Әлімбаев арша жаңқасы салынған тұмардың қасиетін жырға қосып, «Бойтұмар» атты өлеңінде:
«Не саған бойтұмардың көмегі бар?
Иіскесем – ем, дарулық себебі бар.
Тұмарда дұға орнында – жаңқа арша,
Туған жер аршасы бұл!», – дейді. Осылайша арша туралы аңыз-әңгімелер мен жырлар оны халқымыздың болмысымен біте қайнасқан киелі өсімдік ретінде танытады.
Арша – қылқан жапырақты мәңгі жасыл өсімдік
Арша (латынша Juniperus) – кипарис тұқымдасына жататын қылқан жапырақты, негізінен бұта түрінде және жер бауырлап өсетін өсімдік. Дүниежүзінде оның 60-қа жуық түрі белгілі. Ал елімізде аршаның 10 шақты түрі өседі, ең танымал түрлері: кәдімгі арша, сауыр арша, дәрілік немесе сібір аршасы, зеравшан аршасы (қара арша), Түркістан аршасы (балғын арша), қызыл арша, талас аршасы және т.б. Арша бұталары көбіне 1-2 метр биіктікке дейін өседі. Алайда қолайлы жағдайда кейбір түрлері ағаш сияқты биіктеп, 10-15 метрге дейін жететін көрінеді. Мәселен, Жерорта теңізі маңы мен Солтүстік Америкада өсетін арша ағаштарының биіктігі 15 метрге жетеді. Қазақстан тауларында кездесетін қара аршаның діңі жуандап, диаметрі жарым метрге жететін ірі ағаш кейпіне жетуі мүмкін. Арша өте баяу өседі: жылына бірнеше сантиметр ғана қосатын бұл өсімдік 600-800 жыл, кейде 1000-2000 жылға дейін ғұмыр кешеді екен. Әлемдегі ең ұзақ жасайтын өсімдіктердің бірі – дәл осы арша, сондықтан қазақ оны «үш ғасыр өседі» деп те жатады.
Аршаның ботаникалық құрылымы өзге қылқан жапырақтылардан ерекше. Ол қос жынысты (екіүйлі), яғни бір жеке бұтақта тек аталық немесе тек аналық бүрлер дамиды (кейде ғана бірүйлі түрлері кездеседі). Аталық арша ағаштары сары тозаң шашатын бүрлер шығарады, ал аналықтары ұрықтанып болған соң, халық арасында «жидек» аталып кеткен жұмсақ, шырынды тұқымды бүр – бүржидек пісіреді. Ботаникада бұл бүрдің сыртқы қабығы ғана жидекке ұқсайды, ал негізі ол – қылқан жапырақты ағашқа тән тұқымды бүр. Басында жасыл болып, екінші жылы пісіп-жетілгенде қара-көк не қошқыл қызыл түске енеді. Әр бүрдің ішінде 1-12 дана қатты сүйекті тұқымдар болады. Құстар мен аңдар осы шырынды бүржидекті сүйсіне жеп, тұқымын алысқа таратады. Арша тұқымы жаздың аяғы, күздің басында жерге шашылады да, топыраққа еніп өнеді. Аршаның қылқан жапырақтары жас кезінде инеге ұқсас үшкір келеді де, өсе келе қабыршақ тәрізді ұсақ жапырақтарға айналады. Қылқандары өте төзімді: бұтақтарында 8-10 жылға дейін түспей сақталады. Қыстың қақаған суығында да қалың қар арасынан арша бұталарының жасыл түсі мен жұпар иісі өмір белгісіндей сезіледі. Бұл қасиеті үшін оны кей халық «мәңгілік өмір ағашы» деп те қастерлеген.
Аршаның таралуы және тіршілік ортасы
Арша жер шарында негізінен Солтүстік жарты шарда кең тараған. Әсіресе Орта Азия мен Қап тауының (Кавказдың) тау ормандарында, Қырым мен Оңтүстік Сібірде, Солтүстік Америка мен Жерорта теңізі аймағында көптеп кездеседі. Қазақстанда арша табиғи жағдайда тек таулы өңірлерде өседі де, жазық далада ұшыраспайды. Біздің елімізде аршалы ормандар Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Тарбағатай, Алтай мен Қаратау жоталарында кездеседі. Арша жарық сүйгіш, күн көзі жақсы түсетін ашық беткейлерді ұнатады; сондай-ақ қуаңшылыққа да, аязға да төзімді, топырақ талғамайтын өсімдік. Тасты-құмды, тіпті сор топырақты жерлерде де тамырын тереңге жіберіп өмір сүре алады. Терең тарамдалған мықты тамырының арқасында жалама жартастардың жарылысында, тік беткейлерде де өсіп шыға береді – тіпті теңіз деңгейінен 3000-4000 метр биіктікте де кездеседі. Арша қандай қатал ортада өссе де, бір уыс топырақ пен бір жұтым суды місе тұтып, тіршілігін жалғастыра береді. Осы себепті ел тілінде «арша бойында батырлық дәні бар» делінеді. Арша көбіне жеке-дара немесе шағын тоғай болып өседі; таулардың арша көп шығып өсетін сай-жыралары «Аршалы сай» деп аталады. Географиялық жер-су атауларында «Аршалы» деген атау Қазақстанның көптеген аймақтарында ұшырасады.
Қазақстанда өсетін арша түрлерінің ішінде ең кең тарағаны – кәдімгі арша (Juniperus communis). Ол Іле Алатауы, Жоңғар Алатауы сияқты тау беткейлерінде жер бауырлап өседі. Ал Алатау мен Қаратау өңірінде ертеректе аршаның 6 түрі өссе, соңғы 300 жылда соның 3 түрі тұқымымен жойылып, бүгінде тек қара арша, балғын арша және сауыр арша түрлері ғана сақталғаны айтылады. Қалған түрлерін қорғау мақсатында 1926 жылы мемлекет қайраткері Тұрар Рысқұловтың бастамасымен алғаш құрылған Ақсу-Жабағылы қорығында арша тоғайлары арнайы қамқорлыққа алынған. Қызыл арша (Juniperus seravsсhanica – зервашан аршасы) өте сирек кездесетін түр болғандықтан 1981 жылы Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілді. Оның биіктігі 5-10 м (кейде одан биік), діңі жуан, қызыл-қоңыр қабығымен ерекшеленеді. Түркістан аршасы да сирек, Қаратау мен Қырғыз Алатауының батысында ғана кездеседі. Жалпы, аршаның отаны – тау климаты, таза ауа, сарқылмас күн шуағы.
Арша – табиғат жанашыры
Арша тек сәндік үшін жаратылған өсімдік емес, ол бүкіл экожүйеге пайдасы зор «табиғат санитарларының» бірі саналады. Қылқан жапырақты ағаштар ауаға ерекше нәрлі зат – фитонцид бөледі. Фитонцидтер – өсімдіктердің өздерін зиянды бактериялар мен микроорганизмдерден қорғау үшін шығаратын биологиялық белсенді қосылыстары. Ормандардың саф таза ауасы дәл осы фитонцидтердің арқасы екені ғылымда дәлелденген. Әсіресе арша, қарағай, шырша сияқты қылқан жапырақтылар бөлетін фитонцид мөлшері орасан көп. Мысалы, 1 гектар арша орманы бір тәулік ішінде 30 келіге дейін фитонцид бөліп шығарады екен. Салыстырсақ, дәл сондай аумақты қарағай орманы тәулігіне 4-5 келі ғана фитонцид бөледі. Сондықтан қылқан жапырақты ну орман ішіндегі ауа аурухананың ота бөлмесінен де таза болады – ол жерде зиянды микробтар мүлде тіршілік етпейді десек те болады. Сондықтан да ғалымдар: «Қаладағы ауаны тығыз баллонға сорып алып, арша орманына апарып шығарса, бес минут ішінде барлық бактериялар қырылады» деп әзілдей түсіндіреді. Расында, зертханалық тәжірибелер фитонцидтердің туберкулез, дизентерия, дифтерия сияқты дерт қоздырғыштарын тез жоятындығын көрсеткен. Мәселен, қарағай бөлген фитонцид туберкулез таяқшаларын жоятын қасиетке ие, емен жапырағының фитонциді – сүзек пен дизентерия микробтарын қырса, шамшат (пихта) ағашының эфир майы көкжөтел вирусына әсер етеді. Осындай керемет қабілеті үшін халық аршаны баяғыдан «ауа тазартқыш дәрігер» деп бағалаған.
Түптеп айтқанда, арша орманы – табиғаттың жанға шипа ауа тазартқыш фабрикасы іспеттес. Ғылыми деректерге жүгінсек, бір түп арша жылына 1 тоннадан астам шаңды сіңіріп, айналасына 1,5 мың литр оттегі бөледі екен. Ал 1 гектар арша тоғайы жыл бойында 18 миллион текше метр ауаны көмірқышқыл газынан тазартып, 50-65 тонна шаң-тозаң мен зиянды газдарды сүзіп ұстап қалады. Осы көрсеткіштерден-ақ аршалы орманның қоршаған орта үшін қаншалықты маңызды рөл атқаратынын аңғаруға болады. Жауын-шашыны аз, жел мен эрозияға ұшырағыш таулы өлкелерде арша топырақты бекітіп, ылғалды сақтауда да үлкен септігін тигізеді. Қыста қарды ұстап, жазда күн астында кеуіп кетуден қорғай отырып, арша өсіп тұрған беткейлердегі топырақ құнары мен ылғалы көрші жалаңаш беткейлерге қарағанда әлдеқайда жоғары болатыны байқалған.
Дегенмен, табиғатта жүздеген жылдар тіршілік ететін арша ағашын адам бір сәтте-ақ құртып жіберуі мүмкін. Өкінішке қарай, қазақ даласында XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап аршаны жаппай кесу белең алған. Кезінде арша ағашын шойынжол салуға шпал етуге, шахта тіреуіші және отынға, тіпті әскери киімдерді бояуға керек деп оталғаны жайлы деректер бар. Соның кесірінен бір кездері Алатау мен Қаратау аралығында өскен аршаның алты түрінің жартысы құрып кетті. Қазіргі кезде де аршаның табиғи жаңаруы өте баяу жүретінін ескерсек, оны бей-берекет кесу орманға орасан зиян тигізеді.
Арша ормандары 1000 жылда қалыптасса, оны қалпына келтіруге тағы сондай уақыт керек. Бүгінде Қазақстанда арша өсетін қорықтар мен ұлттық парктер (Ақсу-Жабағылы, Сайрам-Өгем, Алматы қорығы, Іле Алатауы паркі т.б.) бұл табиғат байлығын қызғыштай қорып келеді. Сонымен бірге аршаны қолдан өсіру, қалаларда көгалдандыру жұмыстары да жүргізілуде. Мысалы, Ақсу-Жабағылы қорығы маңындағы арнайы тәлімбақтарда арша тұқымын өсіру жолға қойылған. Осылайша, ата-бабамыз кие тұтқан ағаштың ұрпақтарымызға да саясы бұйырсын деп мемлекет деңгейінде қамқорлық жасалып отыр.
Қазақ танымындағы аршаның киесі
Халқымыз үшін арша – қасиетті, киелі ағаш. Аршаны себепсіз кесу үлкен күнә саналған. Ата-бабаларымыз тіпті қураған аршаны балтамен шаппаған. Мұның бір себебі – арша ғасырлар бойы өсіп, ұрпақтарға сая болар, «орманның анасы» атанар ерекше дара қасиетін бағалағандықтан болса керек. Екіншіден, көшпелі халық аршада тылсым емдік күш барын ерте аңғарған. Жоғарыда айтылғандай, арша ағашының жанына ауру-сырқау жоламайды, түрлі жын-пері мен зиянды микробтарды маңайына жуытпайды деп сенген. Осы ерекшелігін бойларына сіңіріп, қазақтар күнделікті тұрмыста аршамен аластау, тазарту рәсімдерінде кең қолданған.
Аластау – от пен түтін арқылы үй ішін, адамды, затты жаман энергия, тіл-көзден тазарту ғұрпы. Қазақта аластау үшін көбіне арша мен адыраспан бірге қолданылған. Жаңа қонысқа көшіп барған үйдің босағасында, бос бесікті алғаш пайдаланар алдында, жаңа босанған ананы немесе жаңа түскен келінді аршамен аластайтын болған. Ондағысы – арша түтіні әрі айналаны зарарсыздандырады, әрі жын-шайтанды қуады деген түсінік. Қазақтың белгілі жазушысы Шерхан Мұртаза да: «Сапалы бесік – арша ағашынан жасалған бесік. Арша – аса қасиетті ағаш, оған анау-мынау ауру-сырқау жоламайды, түрлі микробтарды өлтіретін күші бар. Арша бесікке қызылша, шешек сияқты жұқпалы дерттер жолай қоймайды. Шамаң жетсе, арша бесік тап. Аршаны көп өсір, тұқымын құрта берме. Арша бесікке құт құйылады. Шіркін, сол бесікке бөленетін нәресте көп болса ғой…» – деп, арша бесіктің құдіретін әсерлі баяндайды. Бұдан шығатын қорытынды – аршадан жасалған бұйымдар балаларды түрлі аурудан, зиянкестерден қорғаған. Шынында да арша ағашының бойында жәндіктер жоламайтын шайырлы иіс бар, арша ағашын құрт-құмырсқа немесе шыбын-шіркей кемірмейді. Сондықтан арша бесігі бар үйде «құрт-құмырсқа, бит-бүрге жоламайды» деп есептелген.
Аршаны киелі санағандықтан, қазақ оның әр бөлігін құрметпен пайдаланған. Қадым заманда көшпенді ата-бабаларымыз қурай бастаған бірлі-жарым арша ағашын ғана кесіп, одан қастерлі бұйымдар жасаған. Атап айтқанда, арша ағашынан ойылып жасалған қобыз музыкалық аспабы мен жоғарыда айтқан бесік – ең бағалы дүние болып саналған. Ықылымнан күні бүгінге дейін қобызды қасиетті санау дәстүрі осы аршаның кие тұтылуымен сабақтасып жатса керек.
Сондай-ақ арша ағашын қазақтар тек тұрмыста ғана емес, діни наным-сенімдерінде де жоғары орынға қойған. Ел ішінде «Аршаны отқа жағу – ауыр күнә» деген тыйым сөз бар. Өмірде амалсыз отын ретінде жағылса да, ел арасындағы әңгімелерде «арша жаққан үй жұтап қалады» деп айтылып жатады. Бұның түп мәні – аршаны қасиетсіз нәрсеге ысырап қылма деген ескертпе болса керек. Халық жадында сақталған мынадай діни хикая бар: Мұхаммед пайғамбардың хадисінде «Құдайдан қорқып, сұлу әрі бай әйелдердің алдауына түспей өткен ер адамдарға Алла ақырет күні арша ағашының саясынан орын нәсіп етеді» деп айтылған екен-мыс. Мұны ескерген халқымыз аршаны ерекше құрметтеп, оны көлеңкесінде отырып дұға оқитын киелі ағаш санапты.
Аршаны тек қазақ халқы емес, басқа да түркі-моңғол халықтары кие тұтқан. Мысалы, қырғыз халқы да аршаны «ардақ ағаш» деп бағалап, үй-ішін арша түтінімен аластау үрдісін кең сақтаған. Қырғыздың көне шамандық дәстүрлерінің жұрнағы ретінде Наурыз мерекесінде отқа май тамызып, арша жағу салты қазірге дейін жасалады. Бір қызығы, дәл осындай ғұрыптар Еуропа жұрттарында да болған: ежелгі кельт және герман дәстүрінде Жаңа жыл қарсаңында үйді арша түтінімен тазалау кең тараған екен. Мысалы, Шотландияда Хогманай (жаңа жыл түні) мейрамынан кейін әйелдер үй ішін шоққа тұтатқан аршамен түтіндеп шығып, жын-шайтанды қуып, отбасыға жаңа жылда амандық тілеу ырымы болған. Көне грек-рим заманында да әртүрлі індет кезінде адамдар үйлерін арша түтінімен тазартқан және ғибадатханаларда арша бұтақтарын түтетіп, құрбандық шалу рәсімін жасағаны жазба деректерде сақталған. Тіпті ортағасырлық Еуропада жұқпалы індет (оба) тарағанда үйлерді арша түтінімен дезинфекциялау кең қолданылғаны белгілі.
Мұның бәрі бекер емес – арша түтінінің микроб жоятын қабілетін түрлі халықтар тәжірибеде байқап, кейінгі ұрпаққа ырым-рәсім түрінде жеткізген. Бүгінгі ғылыми тілмен айтсақ, арша түтінінде ауадағы бактерияларды, тіпті вирустарды жоятын фитонцидтер өте мол. Сондықтан қазақтың «аршамен, адыраспанмен аластау – жын қуу емес, микроб қуу» деп түсіндіргені ақиқатпен жанасады.
Көптеген ұлттар аршаны жын-періден қорғайтын, береке әкелетін қасиетті өсімдік ретінде танып келген. Мәселен, монғол және сібір халықтарында арша барлық дерлік бата-тілектерде отқа жағылатын ғұрыптық өсімдік. Шамандық жораларда, белгілі бір жаңа істі бастарда отқа арша түтетіп, «тазартылған» орын жасайтын көрінеді. Тибет буддистерінің ғибадатханаларында да арша бұтақтарын түтету – күнделікті мінәжаттың ажырамас бөлігі. Арша түтіні адамның ойын шайтанның арбауынан тазартып, миды сергітеді деп сенген тибет ламалары оны мыңдаған жыл қолдануда. Осындай ұқсас түсініктер әлемнің әр шалғайында кездеседі. Жапондар храмдарда арша тұқымдас самырсын ағашының майын жағып, жағымды хош иісімен рухани күйге енсе, Солтүстік Американың байырғы тайпалары (навахо, хопи, сенека т.б.) арша ағашын ұзақ қыстан аман алып шығатын «өмір символы» деп санап, оның айналасында түрлі мифтер өрбіткен.
Аршаның емдік қасиеттері
Арша тек наным-сенімнің нысаны ғана емес, мың сан дертке шипа беретін денсаулық ағашы. Ежелгі ғалым-шипагерлер аршаның емдік қасиеттерін ерекше бағалаған. Мысалы, Ежелгі Рим мен Грецияда жылан шаққан кезде пайдаланған. Ортағасырлық шығыс ғалымы Ибн Сина (Авиценна) өзінің «Дәрігерлік ғылым каноны» атты еңбегінде аршаның зәр айдағыш, қақырық түсіргіш, жара жазатын және әйел ауруларына қарсы қасиеттерін сипаттайды. Кейінгі дәстүрлі медицинада арша асқорыту мен буын ауруларына да қолданылған. Көшпелі қазақ емшілері де аршаны әртүрлі сырқатқа қарсы пайдаланып келді. Халық медицинасында арша бүрі ертеден-ақ қуық пен бүйрек қабынуына қарсы дәрі ретінде берілген көрінеді. Арша жидегін кептіріп, ұнтақтап немесе тұндырып ішкенде несеп жүргізіп, іш құртын түсіретіні де айтылады. Сондай-ақ арша дәнін асқазан ауруларына – гастритке қарсы қолданғаны туралы да мәлімет бар. Ал аршаның жас бұтақтары мен жапырақтары буын және бұлшық еттің сырқатын басатын халықтық құрал ретінде пайдаланылған: қатты түтіндеп жанатын арша жапырағын түтетіп, оның түтініне буындарын қыздырған. Бұл әсіресе тұз байлану, ревматизм, буын қабынуы (артрит) кезінде ауырған жерді тыныштандырып, қан айналымын жақсартқан. Қазақ арасында «аршаға қақталу» деген емдеу тәсілі де болған – жалын атқан шоққа арша лақтырып, оның түтініне ауырып жатқан адамды жатқызған. Бұл әдіс әсіресе суық тигенде, дене ауырсынғанда және құрғақ жөтелге қарсы қолданылған.
Шынымен де құрғақ жөтел мен тыныс жолы қабынуына арша түтіні бірден-бір ем саналғаны ел аузында жиі айтылады. Арша түтінін терең жұту арқылы өкпеге түскен микробтар жойылып, қақырық ыдырайтыны белгілі. Мәселен, атам қазақ салқын тиіп ауырғанда немесе ерте кезеңдегі өкпе құрт ауруында (туберкулез) ауырған адамды аршалы тау бөктеріне апарып баққан. Қалың арша тоғайының арасында таза ауамен тыныстаған науқас тез оңалып шығады деп санаған. Бұл сенімнің негізі бар: бүгінде ғылым арша фитонцидтері туберкулез микобактерияларын жоятынын дәлелдеп отырғанын жоғарыда да айтық.
Арша ағашының эфир майы да бағалы табиғи дәрілердің санатына жатады. Арша бүрлері мен жапырақ-өркендерінен алынған эфир майы антисептикалық (микробтарға қарсы) және қабынуға қарсы қасиетке ие. Бұл майды тері жараларын жазу, буынға жағу, құлақ-мұрын қабынуларында пайдаланған. Жылқы малында болатын бірнеше жұқпалы сырқаттарды (қарасан, жылқы тыныскап) емдеу үшін де қазақ арша мен адыраспанды бірге тұтатып, қора ішін аластаған. Арша түтіні мал арасындағы көп індетті тоқтататынын малшылар жақсы білген. Сонымен қатар, аршаның шайырлы қабығы мен сүрегі де іске асқан. Арша сүрегінен алынған қара май тері ауруларына (қотыр, экзема) жақпа май ретінде қолданылған. Суда қайнатылып алынған арша тұнбасы қымыздық, қарамық сияқты безгек ауруларына қарсы берілген деректер кездеседі.
Арша ағашының түрлі ауруға шипа екенін айтқанда, ең алдымен оның айналаға бөлетін жұпар иісі мен түтінінің пайдасы аталады. Аршамен тіс тазалау да – қазақ арасында ертеден бар дәстүр. Жоғарыда айтылғандай, бір кездері қариялар аршаның бір қарыс бұтағын алып, тіс шұқығыш қылып пайдаланған. Кейінірек арша талынан жасалған тісщеткалар да кең тарады. Арша қабығында тісті тазалайтын және қызыл иекті емдейтін табиғи шайырлар мен бактерицидті заттар бар. Сондықтан аршамен тісті тазалау – ауыз қуысын зарарсыздандырып, жағымсыз иісті кетіретін пайдалы әдіс. Қазіргі таңда да кейбір стоматологтар арша сияқты хош иісті бұталардан жасалған экологиялық таза щеткаларды қолдануды ұсынып жүр.
Аршаның тағамдық және тұрмыстық маңызы да халқымыздың өмірінде ерекше орын алған. Арша бүрі (жидегі) тәтті, құрамында 40%-ке дейін табиғи қант бар. Сондықтан оны кей өңірде бал орнына пайдаланған. Жас арша бүрін шайға салып ішсе, хош иіс беріп, бойды сергітеді. Үй жағдайында арша бұтағын самаурынға салып жіберсе, суын жұмсартып, дәмін бал татитындай етеді деп жатады. Шынымен де, аршаның эфир майы судағы кей зиянды бактерияларды өлтіріп, суды тазартады деген ғылыми түсінік бар. Сондықтан кейбір кісілер бұлақтың суын ағызбай, ұзақ сақтағысы келсе, құманға арша сояуын (бұтағын) салып қойыңдар деп кеңес береді – бұл суды бұзылудан сақтайды. Ал қымыз ашытатын сабаны аршаның түтініне ыстау – көшпенділердің ежелгі әдісі. Жаңа піскен сабаның ішін арша мен адыраспанға ыстап алса, саба тез көгермейді, қымыздың дәмі бұзылмайды әрі хош иіс болады. Қазіргі тілмен айтсақ, бұл – түтін арқылы табиғи консервілеу тәсілі. Сол сияқты, арша түтініне ысталған ет те ұзақ уақыт бұзылмай сақталған. Ет пен сүт өнімдерін сақтау қиын болған дәуірде бабаларымыз арша түтінінің микроб өлтіргіш күшін осылай тұрмыста қолданған.
Арша ағашының қабығы да пайдаға асқан – одан су таситын ыдыстар жасаған. Аршадан жасалған ыдыс – мықты, шірімейді, су сіңірмейді, жарылмайды және ұзақ жылдар бойы бұзылмай қолданылады. Оған сақтаған зат та ұзақ сақталады. Халық шеберлері аршадан басқа да үй тұрмысына қажетті аспаптар мен жиһаздар жасағаны белгілі. Өйткені арша ағашының сүрегі өте тығыз, қатты, әрі хош иісті болғандықтан жиһазға, құрылысқа да сұранысқа ие. Домбыра, қобыз сияқты ұлттық аспаптарды жасауға да кепкен арша бөліктері қолданылғаны туралы деректер кездеседі. Бірақ, қайталап айту керек, қазақ аршаны оңды-солды кесіп пайдаланбаған – тек ерекше талғаммен аз мөлшерде ғана кәдеге жаратқан. Сол себепті арша ормандары қазақ даласында XIX ғасырға дейін қалың болып келді.
Аршаның емдік қасиеттерін бүгінде ғылыми медицина да мойындайды. Арша жидегі ресми фармакопеяға енгізілген, одан алынған шырын мен сығынды дәрілер несеп жүргізетін, өт айдайтын препараттар ретінде қолданылады. Сонымен қатар, арша эфир майы медицинада антисептикалық майлар құрамына кіреді, ингаляция (буымен тыныстау) арқылы тыныс жолдарын ашуға пайдаланылады. Косметологияда арша майы безеуді кетіруге, теріні тазартуға арналған құралдарда кездеседі. Бұдан бөлек, аршаның қылқаны мен бүрінен жұпар иісті шай жасап, стресс пен мазасыздықты басатын тыныштандырғыш ретінде тұтыну үрдісі әлемде кең таралуда. Ал әлемдік сусын өндірісінде арша жидегі ерекше орын алады.
Халқымыз аршаны тұтас орман-тоғайымен «денсаулық сақшысы» деп бағалаған. Көңілі кірбең тартқан немесе тұла-бойы дерттен әлсіреген адам аршалы орманға барып демалып қайтса, жаңа туғандай сергитін көрінеді. Қазіргі ғылым да мұны қолдайды – табиғат аясында болу, фитонцидті ауамен тыныстау расында иммунитетті күшейтіп, жүйкені тыныштандырады. Демек ата-баба әдісі ғылыми тұрғыда негізсіз емес. Сол сияқты, бойтұмар етіп арша жаңқасын тағу, үйдің төріне арша бұтақтарын іліп қою секілді ырымдардың да астарында терең тәжірибеден түйген шындық жатыр. Арша бұтағы тұрған бөлмеде ауа тазаруы өз алдына, оның тыныштандыратын хош иісі адам психикасына жағымды әсер етеді. Ароматерапия деп аталатын заманауи емдеу саласы – осы қазақтың аластау дәстүрінің ғылыми жалғасы десек болады.
Қорыта айтқанда, арша – әрі аңыз, әрі шын қасиеттерді бойына жинаған ерекше өсімдік. Жартылай бұта, жартылай ағаш кейпіндегі бұл қарапайым өсімдіктің халық тарихында атқарған рөлі зор. Ол бір жағынан тауды мәңгі жасыл көркімен сәндейтін табиғат сұлулығы болса, екінші жағынан мың сан ауруға ем болатын дәріхана іспетті. Қазақ халқы аршаны ғасырлар бойы көзінің қарашығындай қорғап келді, оның қасиетін жөн-жоралғы, ырым-тыйым арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізді. Аршаны отқа жағу түгіл, орынсыз кесуге тыйым салған көшпенділер бұл ағаштың қадірін ерте түсінген. Бүгін де аршаға қатысты бұл ұлағатты ұстаным өз мәнін жоғалтқан жоқ. Экологтар аршаның жасыл желек ішіндегі үлесін көбейтуге тырысса, дәрігерлер оның емдік мүмкіндіктерін зерттеуде. Демек, арша туралы халық даналығы мен қазіргі ғылым үйлесім табуда деп айта аламыз. (Ескерту: мақалада айтылған ем-домдардың ешқайсысын өз бетіңізше қайталауға болмайды!!
