Таңбалы Тас – Алматы облысындағы Іле өзені жағалауында орналасқан ерекше тарихи орын. Жартастар бетінде буддалық бейнелер мен тибет жазулары өте шебер қашалып салынған, сызықтарының анық әрі көркем сақталуымен ерекшеленеді. Бұл петроглифтер кешені Қазақстанның тарихи-мәдени өнер ескерткіштері қатарында айрықша орын алады және шығыстану мен археология ғылымы үшін құнды зерттеу нысаны саналады. Ғалымдардың пайымдауынша, Таңбалы тас суреттері Жетісу өңірін жоңғарлар жаулап алған XVII–XVIII ғасырлар кезеңінен қалған белгілер болуы мүмкін.

Шоқан Уәлиханов дәл осы Таңбалы тас шатқалындағы жартастарға қашалған сурет-жазуларды алғаш зерттеп, ғылыми айналымға енгізген тұлға ретінде белгілі. 1856 жылы Жетісу өңіріне жасаған экспедициясы кезінде жас ғалым Таңбалы тастағы бейнелер мен тибетше жазулардың көп бөлігін көшіріп, сипаттамасын жазып қалдырған. Шоқан қағазға түсірген бұл сурет-жазбалар қазіргі кезде де зерттеушілер үшін бағалы дереккөз болып отыр. Кейіннен 1890-жылдары орыс ориенталисі Д.А.Позднеев Таңбалы тас жазуларының бір бөлігін қосымша зерттегені белгілі. Ал ХХ ғасырдың 1970-ші жылдары академик Әлкей Марғұлан осы жазуларды тереңірек зерттеп, аудармаларын жүйеледі және жоңғар дәуірінен қалған ескерткіш болу мүмкін екеніне болжам жасаған. Сөйтіп Шоқаннан басталған тасқа қашалған тарихты тану ісі отандық археология ғылымында жалғасын тауып, маңызды нәтижелерге жеткізді. Ғалым Сәйден Жолдасбаевтың пайымдауынша, Шоқан Уәлиханов – Қазақстан мен Орта Азиядағы археологиялық зерттеулерге алғаш жол салғандардың бірі. Қысқа ғұмырында өлкеміздегі көптеген көне ескерткіштерді зерттеп, суретін салып, сипаттамасын жазып кеткен Шоқанды бүгінде халқымыз «тұңғыш қазақ археологы» деп те құрметтейді.

Халықаралық рухани-мәдени кештің ғылыми бөлімі Шоқан Уәлихановтың зерттеулеріне арналған мазмұнды баяндамалармен басталды. Зерттеуші ғалымдар Шоқан еңбектеріндегі археология, шығыстану, тас жазуларға қатысты тың деректер мен жаңаша тұжырымдарды ортаға салды. Әсіресе Шоқанның 1856 жылғы Жетісу сапары кезінде Таңбалы таста тіркеп жазған мәліметтері қайта зерделеніп, олардың тарихи мәні талқыланды. Мамандар ғалымның сол дәуірде құнды саналған тибет жазуын біліп, буддалық таңбаларды қазақ жерінде қағазға түсіруі отандық ғылым үшін орасан зор еңбек болғанын атап көрсетті. Сонымен қатар, далалық ғылыми экскурсия ұйымдастырылып, кеш қонақтарына Таңбалы тас жартасындағы көне бейнелер мен жазулар көрсетілді.

Кеш аясында өткен «Шоқан еңбектері және Таңбалы бейнелері» атты арнайы фотокөрме қатысушылардың қызығушылығын туғызды. Фотокөрмеде Шоқанның өзі қағазға түсірген Таңбалы тас суреттері мен бүгінгі таңда фототүсірілімге алынған жартас бейнелерінің көрнекі салыстырмалы экспозициясы қойылды. Бұл арқылы көрермендер XIX ғасыр мен қазіргі заман зерттеулерінің үйлесімін байқап, тасқа ойылған таңбалардың уақыт көшіндегі сақталу деңгейін көрді. Көрме материалдары Шоқан зерттеулерінің көнелілігіне қарамастан өз маңызын жоймағанын, керісінше уақыт өткен сайын ғылым үшін құндылығы артып келе жатқанын айғақтай түсті.

Сонымен бірге іс-шара мәдени-рухани мазмұнға да бай болды. Кеш бағдарламасында буддалық этникалық музыка әуендері орындалып, жиналған көпшілікке ерекше көңіл-күй сыйлады. Буддизм дәстүріндегі аспаптық композициялар Таңбалы тас бейнелерімен табиғи үйлесім тауып, тылсым тарих қойнауына жетелегендей әсер қалдырды. Осылайша ғылыми таным мен рухани өнер тоғысқан кеш форматы тыңдарманның да, көрерменнің де көңілінен шықты. Іс-шара соңында «Шоқан және Таңбалы Тас мұрасы» атты ғылыми-танымдық пікірталас ұйымдастырылып, онда мамандар Таңбалы тастың мәдени маңызы мен оны қорғау мәселелерін талқылады. Бұл пікірталаста көтерілген басты ой – өткен заманнан жеткен мұраны зерттеу ғана емес, оны келер ұрпаққа сол қалпында жеткізу, қорғау қажеттігі болды.

Далалық ғылыми экскурсия Таңбалы тас шатқалының өзінде өтті. Археолог мамандар мен гидтер шетелдік қонақтарға жартастағы петроглифтерді көрсетіп, олардың сырын ашып түсіндірді. Әсіресе Таңбалы тастағы басты буддалық бейнелер мен жазулардың сырын аша отырып, үш негізгі Будда бейнесі (Шакьямуни, Амитабха, Авалокитешвара) пен тибетше мантралар мен дұға мәтіндерінің мазмұны мен шығу даталары туралы ғылыми тұрғыда баяндады. Жартастар арасындағы соқпақ жолмен жүріп өткен қонақтар табиғи ортада орналасқан таңбалы бейнелерді өз көздерімен көріп, таңданыстарын жасырмады. Олар үшін далалық жағдайда мұндай құнды тарихи мұраның сақталуы және оны қазақстандық мамандардың зерттеп-зерделеуі үлкен тәжірибе болды. Экскурсия барысында кеш қонақтары өз елдеріндегі ұқсас жартас суреттерімен салыстыра отырып, ортақ ұқсастықтар мен ерекшеліктер жөнінде пікір алмасты. Бұл шын мәнінде ғылым мен мәдениет тоғысқан, шекара бөлмейтін ортақ мұра екендігін сезінуге мүмкіндік берді.

Кешке Қазақстан ғалымдарымен қатар шетелдік меймандардың көптеп қатысуы іс-шараның халықаралық мәртебесін айшықтай түсті. Қонақтар қатарында ЮНЕСКО өкілдері, Әзербайжаннан «Гобустан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорығының мамандары, Ресейден «Карелия петроглифтерін басқару орталығының» өкілдері, Қырғызстаннан «Сулайман-Тоо» ұлттық тарихи-археологиялық музей кешенінің қызметкерлері болды. Сондай-ақ, Алматы қаласындағы Үндістан Республикасының бас консулы Шри Котаваде Свапнил Шарад арнайы келіп қатысты. Үндістан дипломатының қатысуы тегін емес: Таңбалы тас буддалық мәдениетке қатысты ескерткіш болғандықтан, үнді халқының мәдени мұрасымен де сабақтастық табады. ЮНЕСКО ұйымының өкілдері мен жоғарыда аталған шетелдік қорық-музей мамандарының бас қосуы петроглифтерді зерттеу және қорғау саласындағы халықаралық тәжірибе алмасуды қамтамасыз етті.

Гобустан, Сулайман-Тоо, Карелия петроглифтері сынды атақты тарихи орындар ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген нысандар екені мәлім. Мысалы, Әзербайжанның Гобустан жартас өнері петроглифтері 2007 жылы, Қырғызстанның Сулайман-Тоо қасиетті тауы 2009 жылы осы мәртебеге ие болған болатын. Бұл нысандарда мыңдаған жылдардың куәсі болған аса құнды тас бетіне салынған суреттер шоғырланған. Халықаралық кеште осы елдердің мамандары Қазақстандағы таңбалы тас ескерткішімен танысып, өздерінің қорғау және зерттеу бағытындағы тәжірибелерімен бөлісті. Ортақ талқылауда жартас өнері ескерткіштерінің мәдени құндылығын сақтау, туризм арқылы көпшілікке таныту, келешек ұрпаққа жеткізу мәселелері қозғалды. ЮНЕСКО өкілдері Қазақстанда мұндай мұраға ерекше көңіл бөлініп отырғанын оң бағалап, халықаралық деңгейде ғылыми ынтымақтастықты жалғастыруға ниеттестік білдірді.

Айта кету керек, Таңбалы тас ескерткіші 1981 жылдан бері мемлекет қорғауына алынған және 2018 жылдан бастап «Таңбалы» музей-қорығының тұрақты қарамағында ерекше қорғалатын аумақ ретінде белгіленген. Бұл еліміздің бай тарихи мұрасын сақтау жолындағы маңызды қадамдардың бірі. Ал «Таңбалы» мемлекеттік музей-қорығының ұйытқы болуымен өткізілген аталған кеш шын мәнінде халықаралық ғылыми-мәдени диалог алаңына айналды. Шетелдік сарапшылар қазақ жеріндегі жәдігерлермен танысып қана қоймай, оларды зерттеу ісінде бірлесе жұмыс істеуге келісті. Мұндай кең көлемді басқосулар еліміздің тарихи ескерткіштерін дүние жүзіне танытуға және олардың жаһандық маңызын насихаттауға мүмкіндік береді.

Халықаралық рухани-мәдени кеш Шоқан Уәлихановтың өлшеусіз мұрасын дәріптеумен қатар, оны жаңа қырынан бағамдауға жол ашты. Ғалымның тасқа қатысты зерттеулерін қазіргі заманғы технологиялармен қайта сараптау, цифрландыру секілді ұсыныстар айтылып, болашақ жобалардың негізі қаланды. Қазақстандық шығыстанушы ғалымдар Шоқан еңбектеріндегі буддизм мен Орталық Азия халықтарының рухани мәдениетіне қатысты тұстарын тереңірек зерттеу керектігін алға тартты. Өйткені Таңбалы тастағы жазулар арқылы Шоқан сол заманда қазақ даласына буддизмнің әсері және жоңғар кезеңінің мәдени қабаты туралы құнды деректер қалдырған. Бүгінгі тарихшы-этнографтар бұл деректерді қазіргі ғылыми методология тұрғысынан зерделеп, тың нәтижелерге қол жеткізуі мүмкін.

Шоқан Уәлихановтың 190 жылдық мерейтойы аясында биыл еліміздің әр өңірінде түрлі ғылыми-мәдени іс-шаралар ұйымдастырылуда. Мәселен, Жетісу облысында «Шоқан Уәлиханов: тарих және тұлға» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтіп, ғалымның өмірі мен еңбектері кеңінен талқыланды. Сол сияқты Қостанай облысында да мәдени-рухани іс-шаралар, Көкшетаудан Алматыға дейін тарихи экспедициялар ұйымдастырылып, Шоқан жүрген іздерді жаңғырту науқаны жүріп жатыр. Алматы қаласында Шоқан Уәлихановтың 190 жылдығына арналған арнайы көрме ашылып, оның сирек кездесетін қолжазбалары, сызбалары жұрт назарына ұсынылды. Бұл іс-шаралардың барлығы ұлы ғалым мұрасының көпқырлылығын көрсетіп, жас ұрпаққа таныстыру мақсатында жүзеге асуда.

Таңбалы таста өткен халықаралық кеш – сол мерейтойлық іс-шаралардың ең айшықтыларының бірі болды. Ашық аспан астындағы киелі жерде бас қосқан отандық және шетелдік мамандар Шоқан салған сара жолдың мән-маңызын жан-жақты талқылап, бірлескен жұмысқа ынтымақ танытты. Іс-шара соңында қазақстандық ғалымдар мен шетелдік қонақтар Таңбалы тас ескерткішін кешенді түрде зерттеп, ЮНЕСКО аясында біріккен жобалар жүргізуге уағдаласты. Бұл мерейтойлық басқосудың нақты нәтижесі деуге болады. Шоқанның «тастағы тарихты» зерттеген ізгі ісі осылайша заманымен қайта қауышып, бүгінгі таңда халықаралық ғылыми ықпалдастық арқылы жаңа серпін алды. Кеш қонақтары мен ұйымдастырушылар осындай шаралар арқылы ұлы ғалымның рухы риза боларына сенім білдірді. Ең бастысы, Шоқан Уәлиханов секілді жарық жұлдыздың қалдырған мол мұрасы ұрпаққа өнеге болып, ел тарихының өзекті бір бөлігі ретінде жасай бермек.

Сурет: ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің баспасөз қызметінен