Жетіасар мәдениетіне жаңа зерттеулер: «Қара-Асар» қалашығын қазу жұмыстары
Бөлісу
22.09.20255160
Жақында археологтар Жетіасар мәдениетінің бұрын кешенді зерттелмеген ескерткіштері – Қара-Асар қалашығы маңында қазба жүргізуді бастады. Бұл жұмыстарға Ә. Х.Марғұлан атындағы Археология институты мен Германия археология институтының (DAI) бірлескен экспедициясы (жетекшілері – Ә.Ә.Тәжекеев пен Ф. Шрайбер) қатысуда. Жергілікті Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті мен Қармақшы аудандық музейінің мамандары да қазба жұмыстарына атсалысуда. Археологтардың айтуынша, Қара-Асар деректері Жетіасар мәдениеті өркениетінің құрылысын, шаруашылығын және тұрғындарының тұрмыс-тіршілігін жан-жақты ашуға мүмкіндік береді.
Жетіасар мәдениеті Сырдария мен оның ескі арнасы Қуаңдария бойындағы көне қалашықтар тобына жатады. Оның мерзімі біздің заманымызға дейінгі I мыңжылдықтың ортасынан басталып, біздің заманымыздың IX ғасырына дейін созылды. Ғалымдар Жетіасар шатқалы деп атаған өңірден бүгінге дейін шамамен 50-ге жуық бекініс қалашығы мен олардың жүздеген обасы анықталған. Сол қалашықтардың бірі – «Қара-Асар» аталатын бекініс қалашығы. Ол Жетіасар шатқалының шығыс тұсында, қазіргі жер бетінен 10-12 метр биіктікте орналасқан. Қаланың ең төменгі (бірінші) қабаты бірнеше гектарға созылған, оның биіктігі 6-8 метрді құрайды, ал орталық бөлігіндегі екінші қабаты – 40×40 м алаңда, биіктігі 12 метрге дейін жететін екі қабатты бекініс тұрғызылған. Қаланың қорғаныс қабаты айналасындағы тұрғын үйлер кварталдарынан тұрады. Кіре берістің қақпасы солтүстік жағында орналасқан.
Қазба жұмыстарында Қара-Асар бекінісінің V-VI ғасырға жататын екі құрылыс кезеңінен шамамен 40 бөлме табылды. Бірінші кезеңде үлкен аулаға шығатын есіктері бар үй кешендері белгілі бір жоспармен салынғаны анықталды, ал екінші кезеңде пештері мен суфалары жақсы сақталған үйлер мен көшелер кездескен. Әрбір бөлменің есігі шамамен 70-90 см көлемінде болғаны дәлелденді, ал есік асты ұлтарақтары балшық кесектен немесе ағаштан жасалған. Қызық жайт – кейбір есіктердің жақтау ағаштарының астына ірі қара мал жамбасының сүйегі қойылған; сүйек оңай қозғалатындай етіп үш жағынан тесіліп, ағаш жақтауды бекітуге арналған тар ойыққа орналастырылған, бұл есікті жылдам әрі жеңіл ашуға арналған ерекше әдіс болып табылады.
Қаланың жер бетіне жақын беткі қабатынан табылған қыш ыдыс пен керамика сынықтарының көпшілігі қызыл түсті жылтыратылған, және олар Жетіасар мәдениетінің барлық үш кезеңіне тән ерекшеліктерді көрсетеді. Бұл мәлімет Қара-Асар қалашығының ұзақ уақыт бойы үздіксіз қоныс болғанын растайды. Археологтардың айтуынша, Қара-Асар қазбалары арқылы Жетіасар тұрғындарының құрылыс жүйесі, шаруашылық қызметі мен тұрмыстық дәстүрлері туралы мол мағлұмат алынады.
«Қара-Асар» қалашығы – 140×150 м көлемді, екі қабатты бекініс (биіктігі 10-12 м), оның орталық бөлігінде екінші қабаты (40×40 м) орналасқан.Қазба барысында б. з. V-VI ғасырларға жататын екі құрылыс кезеңінен шамамен 40 бөлме анықталды. Бірінші кезеңде үйлер көпесінен үлкен аулаға шығатын есіктері бар тұрғын үй кварталы, екінші кезеңде пештер мен суфасы (төсек) бар үйлер мен көшелер жасақталған.Қаланың тұрғын үйлерінен ошақтар мен суфалар табылды, сондай-ақ есіктерді жеңілдетіп ашуға ірі қара малы жамбасының сүйегін пайдалану әдісі анықталды. Бұл – осы өңір архитектурасына тән ерекше сыңар орындық.Қаланың үстіңгі қабатындағы қызыл түсті жылтыратылған ыдыстар мен керамика сынықтары Жетіасар мәдениетінің үш кезеңіне тән элементтер екені анықталды. Бұл Қара-Асардың ұзақ уақыт бойы тұрақты қоныс болғанын білдіреді.
Жиналған археологиялық материалдар Жетіасар тұрғындарының өмір салтын, шаруашылық жүйесін және тұрмыстық дәстүрін жан-жақты зерттеуге септігін тигізеді. Осы зерттеулер арқылы Сырдария бойында қалыптасқан ежелгі көшпелі халықтардың мәдени тарихын тереңірек түсініп, Жетіасар мәдениетінің Орталық Азиядағы рөлін анықтауға мүмкіндік мол.
Ғалымдардың айтуынша, «Қара-Асар» қалашығының қазба мәліметтері Жетіасар қауымдарының ортағасырлық Орта Азияда қалай өмір сүргені, қандай тұрғын үйлер мен шаруашылықпен айналысқаны туралы біршама артық түсінік береді. Сондықтан бұл жұмыстар Жетіасар мәдениетінің сырына жаңа парақ ашады әрі Қазақстанның ежелгі тарихына қатысты тың деректер береді.
