Дала халқының экологиялық мәдениеті «көкті жұлма», «суға түкірме», «жалғыз ағашты кеспе» деген қарапайым тыйымдардан басталған. Суды тіршілік көзі деп білген қазақ үшін суатты ластау – бүкіл ауылдың берекесін кетіріп, денсаулығына нұқсан келтірумен бірдей қылмыс саналды. Ал «көкті жұлғанның көзі шығады» деген қатаң ескерту жас ұрпақтың санасына табиғатты аялауды, тірі жанға қиянат жасамауды бала кезден сіңірді. Бұл бүгінгі заманның экологиялық заңдарынан әлдеқайда пәрменді жұмыс істеген халықтық педагогиканың көрінісі.

Тұрмыстық деңгейдегі тыйымдардың көбі адамның жеке мәдениеті мен этикасын қалыптастыруға бағытталды. Мәселен, «табалдырықты баспа», «босағаны керме» деген тыйымдар үйдің киесін сақтауға, қонақжайлылыққа үндейді. Босағаны керіп тұру немесе таяну– қаралы үйдің, қайғыға батқан адамның белгісі деп есептелген. Сол сияқты «бүйіріңді таянба», «тізеңді құшақтама», «қолыңды төбеңе қойма» деген ырымдар да адамның сыртқы келбеті мен отырысынан жабырқау мен мұңның нышанын көрмеу үшін айтылған. Еңсесі түскен адамның психологиясы айналасына жағымсыз энергия тарататынын бабаларымыз жақсы білген. «Жаман сөз – жанға жара» демекші, жаман ниет пен суық кейіптен қашу арқылы қоғамдағы позитивті ахуалды сақтап отырған.

Отбасылық құндылықтар мен ұрпақ тәрбиесінде «бос бесікті тербетпе» немесе «отпен ойнама» деген секілді тыйымдардың орны бөлек. Бос бесікті тербету – ұрпақсыз қалудың, өлім тілеудің символы ретінде өте ауыр күнә саналды. Ал отты қасиетті санап, оған су төкпеу, түкірмеу – отбасының жылуын, шаңырақтың берекесін қорғаудың нышаны. Тіпті, түнде тырнақ алмау немесе күл шығармау сияқты тыйымдардың өзінде қарапайым қауіпсіздік шаралары жатыр. Электр жарығы жоқ заманда қараңғыда өткір құралмен жарақат алу немесе даладағы шашылған күлдің арасындағы шоқтан өрт шығу қаупі жоғары болғандықтан, мұндай істерге түнде тыйым салынған.

Ас-тұзға қатысты ырымдар қазақ ұғымындағы ең жоғарғы этикалық нормаларды құрайды. Нанды бір қолмен үзбеу, дастарқанды аттамау, ақты төкпеу – бұл ырыс пен берекенің қадірін білу. Асты қорлау  киенің ұруына, жоқшылыққа әкеледі деген сенім халық арасында нық орныққан. Бұл жердегі «кие» ұғымы  тәрбиенің ең биік шыңы. Адам баласы ішкен асы мен киген киімін, өзін қоршаған ортаны құрметтеу арқылы ғана нағыз тұлға болып қалыптасатынын дала заңы осылай түсіндірген.

Қазақ ырымдарының ішінде ерекше мистикаға, үрейге және тылсым мағынаға толы тұстары бар. Бұл ырымдар  халықтың әлемді қалай қабылдағанының, қандай күштерден сескенгенінің, нені қасиетті, нені қауіпті санағанының айнасы.

Жылан жау ма, әлде қорғаушы рух па?

Көшпелі жұрт үйге жылан кірсе, оны бірден өлтірмей, басына сүт немесе айран құйып шығарып салу дәстүрі  ең қызық әрі екіұшты ырымдардың бірі. Жылан бір жағынан қауіпті жәндік, екінші жағынан киелі бейне. Түркі мифологиясында ол жер мен аспан арасындағы делдал, кейде қорғаушы рух сипатында көрінеді. Этнографтар бұл сенімді шамандық және тәңірлік дүниетанымның қалдығы деп түсіндіреді. Жыланды өлтіру – тек тірі жәндікті жою емес, «құтты» немесе «ие» рухын ренжіту деп қабылданған. Психология ғылымы да қызық тұжырым жасайды, адамзат эволюциясында жыланнан қорқу  табиғи инстинкт. Бірақ қазақтар бұл қорқынышты тек биологиялық деңгейде емес, рухани символға айналдырған.

Түнде неге сандық  ашуға болмайды?

Астрономиялық тұрғыдан қарағанда, түн тек уақыт өлшемі емес, ол екі әлемнің арасы. Күн – тірілердің уақыты, түн – көзге көрінбейтін күштердің кеңістігі. «Түн тыныш болсын» деген сөздің өзі шартты, ол тыныштық  адамға емес, беймәлімге, яғни кеңістікке  тиесілі тыныштық. Түн ортасында сандық ашуға болмайды деген ырым осы дүниетанымнан туған. Сандық  қазақ үшін жай жиһаз емес, отбасының архиві. Онда сәукеле, шапан, зергерлік бұйым, неке белгісі, шежірелік аманат, кейде марқұмның киімі сақталған. Түнде сандық ашу  сол жадты қараңғылықпен араластыру іспетті қабылданған. Қазақы санада қараңғылық  өліммен, жоғалтумен, белгісіздікпен байланысты. Сондықтан «түнде сандық ашсаң, біреу қайтыс болады» деген сенім пайда болған.

Антропологияда мұндай құбылыс «уақыттық тыйым» (temporal taboo) деп аталады. Бұл ұғымды жүйелі түрде зерттеген ғалымдардың бірі – Мирча Элиаде. Ол дәстүрлі қоғамдарда уақыттың да қасиетті және қауіпті кезеңдерге бөлінетінін айтады. Түн  «профандық» емес, керісінше «лиминалды», яғни аралық күй.

Француз антропологы Арнольд ван Геннеп «аралық күй» (liminality) ұғымын енгізгенде, дәл осындай шекаралық сәттерді меңзеген. Түн – өмір мен өлім, жарық пен қараңғылық арасындағы өткел. Сандықты ашу – сол өткелден өтуге ұқсас әрекет.

Отқа түкірудің зияны

Қазақ үшін от – тіршіліктің жүрегі. Ошақ – шаңырақтың кіндігі. «Ошағың өшпесін» деген тілек – өмірдің үзілмесін деген сөзбен тең.

Отқа түкіру, отты былғау, үстінен аттау – тек әдепсіздік емес, киені бұзу деп танылады. Бұл тыйымның түп-төркіні ежелгі түркілік тәңірлік танымда жатыр. От  тазарудың, қорғаудың, рухани шекараның белгісі.

От культі тек қазаққа тән емес. Ежелгі иран өркениетінде от қасиетті саналған, оны жүйелі түрде сақтаған дін – Зороастризм. Онда от  құдайлық ақиқаттың символы. Түркілерде де от  жын-шайтаннан қорғайтын күш.

Мәдениеттануда от  «орталық символ». Клод Леви-Стросстың құрылымдық антропологиясында от – мәдениетті табиғаттан айыратын басты белгі. От бар жерде  адам бар. Қазақы кеңістікте от даладағы жалғыз тұрақтылық нүктесі. Көшіп-қонған қоғамда үй өзгеруі мүмкін, қоныс ауысуы мүмкін, бірақ ошақтың шоғы – тұрақтылықтың символы. Сондықтан отқа түкіру  тек физикалық әрекет емес, отбасының рухани тұтастығына қол сұғу болады. 

Ыдыс сынса не болады?

Қонаққа кетік ыдыспен ас беру  –  қазақ ұғымында жаман ырым. Бұндай жағдайда «Шайтан қосылып ішеді» деп айтады. . Қазақ мәдениетінде қонақ –  құт. Қонаққа ұсынылған ас –  отбасының айнасы, ал сол асты ұстап тұрған ыдыс –  қарым-қатынастың көрінетін пішіні. Ыдыстың бүтіндігі –  ниеттің бүтіндігі ретінде көрінеді. Көшпелі жұрт көбіне шыны ыдысты емес, ағаш ыдысты пайдаланған. 

Сынған немесе кетік ыдыс –  көзге көрінетін жарықшақ. Бірақ ол жарықшақ санада әлдеқайда үлкен мағынаға ие болған, үйлесімнің бұзылуы, берекенің кетуі, ішкі тұтастықтың шайқалуы деп таниды.

Әлеуметтік антропологияда «материалдық символизм» деген түсінік бар. Осы бағытта терең ой айтқан зерттеушілердің бірі – Мэри Дуглас. Ол өзінің «тазалық пен қауіптілік» концепциясында қоғам заттардың күйі арқылы тәртіп орнатады дейді. 

Қазақ дүниетанымында «бүтін» ұғымы берекемен тең. Бүтін шаңырақ, бүтін сөз, бүтін ыдыс –  бәрі де үйлесімділіктің белгілері. Сондықтан қонаққа кетік ыдыспен ас беру –  қонаққа ғана емес, өз абыройына жасалған селкеу.

Бұл сенім қазаққа ғана тән емес. Еуропада айна сынса  жеті жыл бақытсыздық келеді деген түсінік бар. Демек, бүтін заттың сынуы көптеген мәдениеттерде үйлесімнің бұзылуы ретінде қабылданған. Алайда қазақ қоғамында бұл әсіресе қонақжайлық контекстінде айрықша мәнге ие болды.

Неге саусақты ауызға салуға болмайды?

Кей өңірлерде адамның саусағын аузына тигізуі «жаман сөзге немесе жаман ойға жетелейді» деген сеніммен байланыстырылған. Сырт көзге бұл ұсақ әрекет болып көрінуі мүмкін. Бірақ дәстүрлі қоғамда дене жай физиологиялық құрылым емес, мәдени мәтін.

Философ-антрополог Марсель Мосс «дене техникасы» ұғымын енгізіп, адамның қимыл-қозғалысы биологиялық емес, әлеуметтік түрде үйретілетінін айтқан. Яғни қоғам денені белгілі бір тәртіпке баулиды.

Қазақ дүниетанымында ауыз  сөздің шығатын орны ғана емес, батаның да, қарғыстың да мекені. Сөздің магиялық күші бар деген түсінік кең тараған. Демек, ауызды орынсыз қимылмен былғау– рухани тәртіпке селкеу түсірумен тең деп қабылданған.

Бұл жерде «жаман сөз» қорқынышы жатыр. Қазақ үшін қарғыс –  бос сөз емес, нақты қауіп. Сондықтан сөзге, ауызға, тілге ерекше жауапкершілік жүктелген. Саусақты ауызға салу –  бейсаналық деңгейде сол киелі кеңістікке құрметсіздік ретінде қабылдануы мүмкін.

Көптеген мәдениеттерде тіл шығару, ысқыру, түнде айқайлау жаман белгі саналады. Бұл дене қимылдары арқылы шекараны белгілеудің универсалды механизмі. Адамзат санасында сөз бен дене арасындағы байланыс әрқашан күшті болған.

Қорыта айтқанда, бұрынғы қазақтардың жаман ырым санаған дүниелерінің астарында терең гуманистік мағына жатыр. «Ұят болады», «Обал болады», «Жаман болады» деген үш-ақ ауыз сөзбен халық өзін-өзі реттеп, адамгершілік биігінен түспеген. Бүгінгі цифрлық дәуірде бұл тыйымдар ескіргендей көрінгенімен, олардың негізіндегі әдептілік, тазалық және жауапкершілік қағидалары ешқашан мәнін жоғалтпайды.