Қонаев салған қалалар

Бөлісу

05.05.2026 2901

Қазақстан тарихында Дінмұхамед Қонаев есімі елдің индустриялық және қалалық дамуының ірі кезеңімен тығыз байланысты. Ол Қазақ КСР-ін ұзақ жылдар басқарған тұста республикада жаңа өндіріс орындары ашылып, бұрынғы шағын елді мекендер ірі қалаларға айналды, ал кейбір өңірлерде мүлде жаңа қалалар бой көтерді. Қонаев кезеңі – Қазақстанда урбанизация қарқыны күшейіп, өндіріс пен ғылымға негізделген жаңа қалалар жүйесі қалыптасқан уақыт ретінде бағаланады. Ендеше Қонаевтың арқасында бой көтерген бірқатар қалаларға тоқталып өтейік.


Теміртау 

Теміртау қаласы 1945 жылы ресми түрде қала мәртебесін алды. Алайда оның шын мәніндегі индустриялық орталыққа айналуы Қарағанды металлургия комбинатының (ҚМК) құрылысымен тікелей байланысты. Комбинат құрылысы 1950 жылдардың соңында жанданып, 1958 жылы негізгі өндірістік нысандар салу басталды. 1960 жылы алғашқы домна пеші іске қосылып, Қазақстанда тұңғыш рет толық циклді қара металлургия өндірісі жолға қойылды. Бұл – шойын, болат және прокат өнімдерін бір жерде өндіретін кешен еді. Кейінгі жылдары өндіріс көлемі тұрақты түрде өсіп, 1960–1970 жылдары Қарағанды металлургия комбинаты КСРО-дағы ірі кәсіпорындардың біріне айналды. Дінмұхамед Қонаев бұл жобаның кеңеюі мен тұрақты жұмыс істеуіне тікелей ықпал еткен басшылардың бірі болды. Ол республика басшысы ретінде Мәскеудегі одақтық министрліктермен келіссөздер жүргізіп, комбинатқа қосымша қаржы, техника және мамандар тарту мәселесін көтерді. Нәтижесінде 1960–1970 жылдары Теміртауда жаңа өндірістік желілер іске қосылып, қуаттылығы бірнеше есе артты. Сонымен қатар Қонаев кезеңінде Теміртау тек өндіріс орны емес, толыққанды қала ретінде дамытылды. 1960–1980 жылдары қалада тұрғын үйлер, мектептер, ауруханалар, мәдениет үйлері салынды. Металлургия комбинатында жұмыс істейтін мыңдаған адамды орналастыру үшін жаңа шағын аудандар бой көтерді. Теміртау қаласының дамуы Қазақстандағы қара металлургияның қалыптасуына негіз болды. Бұл қалада өндірілген болат пен прокат өнімдері КСРО-ның түрлі салаларында, соның ішінде машина жасау мен құрылыс индустриясында пайдаланылды.

Жезқазған 

Жезқазған 1954 жылы қала мәртебесін алды. Қаланың қалыптасуы мен дамуы Жезқазған мыс кен орындарын игерумен және Жезқазған кен-металлургия комбинатының жұмысымен тікелей байланысты. Бұл өңірдегі мыс қоры ХХ ғасырдың алғашқы жартысынан белгілі болғанымен, оның өнеркәсіптік деңгейде толық игерілуі соғыстан кейінгі жылдары жедел қарқын алды. 1950–1960 жылдары Жезқазғанда кен өндіру көлемі ұлғайып, байыту фабрикалары мен балқыту өндірістері іске қосылды. Нәтижесінде Жезқазған КСРО-дағы ірі мыс өндіру орталықтарының біріне айналды. Өндірілген мыс одақтың түрлі өнеркәсіп салаларында кеңінен пайдаланылды. Дінмұхамед Қонаев бұл өңірдің дамуына ерекше мән берген. Ол республика басшысы ретінде геология саласын дамытуға басымдық беріп, жаңа кен орындарын барлау және игеру жұмыстарын күшейтуге ықпал етті. Жезқазған мыс бассейнін кеңейту, өндірістік қуатты арттыру және инфрақұрылымды дамыту мәселелері оның тікелей бақылауында болды. 1960–1970 жылдары Қонаевтың қолдауымен Жезқазғанда жаңа өндірістік нысандар салынып, кен өндіру көлемі бірнеше есе артты. Сонымен қатар қалада ғылыми-зерттеу бағыттары дамып, геологтар мен инженерлер жұмыс істейтін өндірістік-ғылыми орталық қалыптасты. Жезқазған тек өндіріс орны ретінде ғана емес, толыққанды қала ретінде де дамыды. Осы кезеңде тұрғын үйлер, әлеуметтік нысандар, мәдениет мекемелері салынды. Бұл қалаға еңбек ресурстарын тартуға мүмкіндік берді.

Екібастұз 

Екібастұз қала мәртебесін 1957 жылы алды. Қаланың қалыптасуы Екібастұз көмір бассейнін игерумен тікелей байланысты. Бұл өңірдегі көмір қоры ХІХ ғасырдың соңында белгілі болғанымен, оның өнеркәсіптік деңгейде игерілуі ХХ ғасырдың ортасында қарқын алды. 1950 жылдардың соңынан бастап Екібастұзда ашық әдіспен көмір өндіру қолға алынды. 1960–1970 жылдары ірі карьерлер – «Богатырь» және «Северный» кеніштері игеріліп, көмір өндіру көлемі бірнеше есе өсті. Ашық тәсілдің қолданылуы өндіріс шығынын азайтып, көмірді жаппай өндіруге мүмкіндік берді. Дінмұхамед Қонаев республика басшысы ретінде Екібастұзды ірі энергетикалық базаға айналдыру жобасын қолдады. Ол Мәскеудегі одақтық органдармен келіссөздер жүргізіп, көмір бассейнін игеру мен электр станцияларын салуға қажетті қаржы мен техниканы тартуға ықпал етті. 1970 жылдардың соңында Екібастұзда алып жылу электр станцияларын салу басталды. 1979 жылы Екібастұз-1 ГРЭС-і іске қосылды – бұл КСРО-дағы ең ірі электр станцияларының бірі болды. Кейін Екібастұз-2 ГРЭС-інің құрылысы басталып, ол 1987 жылы пайдалануға берілді. Бұл станциялар өндірілген көмірді тікелей пайдаланып, Қазақстан мен көрші аймақтарды электр энергиясымен қамтамасыз етті. Сонымен қатар осы кезеңде жоғары кернеулі электр желілері тартылып, Екібастұздан Ресейдің өнеркәсіптік орталықтарына дейін энергия жеткізу жүйесі құрылды. Бұл жоба КСРО энергетикалық жүйесіндегі ірі инфрақұрылымдық шешімдердің бірі болды. Екібастұз қаласының өзі де өндіріс көлемінің өсуіне байланысты дамыды. 1960–1980 жылдары тұрғын үйлер, әлеуметтік нысандар, жол және инженерлік инфрақұрылым салынды. Қалаға мыңдаған маман келіп, ол толыққанды өнеркәсіптік орталыққа айналды.

Рудный 

Рудный қаласы 1957 жылы Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының (ССКБК) негізінде құрылды. Қаланың пайда болуы Қостанай өңіріндегі аса ірі темір кені қорларын игерумен тікелей байланысты. Соколов және Сарыбай кен орындары ХХ ғасырдың ортасында зерттеліп, олардың қоры КСРО-дағы ең ірі темір кені базаларының бірі ретінде бағаланды. 1950 жылдардың ортасында бұл кен орындарын игеру туралы шешім қабылданып, 1957 жылы комбинат құрылысы басталды. Сол жылы Рудный қаласы ресми түрде құрылып, өндіріс орталығы ретінде дами бастады. Ашық карьерлік әдіспен өндірілген темір кені байытылып, кейін металлургиялық зауыттарға жіберілді. 1960 жылдары Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинаты толық қуатына шығып, КСРО-ның қара металлургия саласын шикізатпен қамтамасыз ететін негізгі кәсіпорындардың біріне айналды. Бұл комбинат Магнитогорск, Челябинск сияқты ірі металлургия орталықтарына темір концентратын жеткізіп отырды. Дінмұхамед Қонаев республика басшысы ретінде бұл жобаның дамуына тікелей қолдау көрсетті. Ол Қазақстанда металлургияға қажетті шикізат базасын күшейту мақсатында Соколов-Сарыбай кен орындарын игеруді жеделдетуге ықпал етті. Сонымен қатар өндірісті кеңейту, жаңа карьерлер ашу және инфрақұрылымды дамыту мәселелері одақтық деңгейде шешіліп, Қонаевтың қатысуымен жүзеге асырылды. Рудный қаласының өзі де өндіріс көлемінің өсуіне байланысты қарқынды дамыды. 1960–1980 жылдары тұрғын үйлер, мектептер, ауруханалар, мәдениет нысандары салынды. Қалаға түрлі аймақтардан мыңдаған жұмысшы мен инженерлер келіп, ол толыққанды индустриялық орталыққа айналды.

Ақтау 

Ақтау қаласы 1963 жылы Шевченко атауымен құрылды. Қаланың салынуы Маңғыстау түбегіндегі ірі мұнай-газ кен орындарын игеру қажеттілігімен тікелей байланысты болды. 1960 жылдары Өзен, Жетібай сияқты кен орындарының ашылуы бұл өңірді КСРО үшін стратегиялық маңызы бар мұнайлы аймаққа айналдырды. Осыған байланысты жаңа өндірістік орталық пен инфрақұрылымы бар қала салу туралы шешім қабылданды. Қала құрылысы нөлден басталып, қысқа уақыт ішінде өндіріс пен тұрғын инфрақұрылымы қатар дамыды. Ақтау Каспий теңізінің жағасында орналасқандықтан, мұнда су тапшылығы мәселесі де ерекше маңызды болды. Осы мәселені шешу үшін 1973 жылы БН-350 атом реакторы іске қосылды. Бұл реактор бір мезгілде электр энергиясын өндіріп, теңіз суын тұщыландыруға мүмкіндік берген КСРО-дағы бірегей жоба болды. Дінмұхамед Қонаев Маңғыстау өңірін дамытуға ерекше назар аударған. Ол республика басшысы ретінде мұнай-газ саласын кеңейту, жаңа кен орындарын игеру және өндірістік инфрақұрылымды қалыптастыру мәселелерін одақтық деңгейде көтерді. Қонаевтың қатысуымен Маңғыстауға ірі қаржы мен техника тартылып, мұнай өнеркәсібін дамыту бағдарламалары іске асырылды. 1960–1980 жылдары Ақтау қаласы қарқынды түрде дамыды: мұнай кәсіпшіліктерімен қатар тұрғын үйлер, мектептер, ауруханалар, порт және инженерлік инфрақұрылым салынды. Қала Каспий маңы өңіріндегі негізгі өндірістік және көлік-логистикалық орталықтардың біріне айналды.

Бөлісу