Билер институты – тек сот жүйесі емес, ол қоғамдық келісімнің, моральдық жауапкершіліктің және демократиялық дәстүрдің көрінісі. Қазақ қоғамында би халықтың сеніміне сүйенген тұлға болды. Оның билігі заңмен ғана емес, ар-ожданмен өлшенді. Сондықтан билердің қызметін зерттеу қазақтың құқықтық мәдениетін, тарихи санасын және ұлттық дүниетанымын тануға мүмкіндік береді [1; 68-бет]. Зерттеуші Ж. Артықбаевтың пікірінше, билер институты қазақ қоғамындағы «халықтық құқықтың тірі механизмі» болды. Би – тек төреші емес, қоғамның моральдық бақылаушысы әрі рухани көшбасшысы қызметін атқарды[1; 72-бет].  Сондықтан билер тарихын зерттеу – қазақтың құқықтық санасының эволюциясын тану деген сөз.Бұл жұмыстың мақсаты – Есіл-Көкше өңірінен шыққан билердің тарихи рөлін, құқықтық дәстүрін және рухани мұрасын ғылыми тұрғыдан талдау.

Қазақ қоғамындағы билер институты көшпелі өркениеттің құқықтық тәжірибесіне негізделген. Билер институты ежелгі түркі дәстүрлерінен бастау алады. Көшпелі қоғамда жазбаша заң жүйесі болмағанымен, әдет-ғұрып құқығы қоғамдық өмірді тиімді реттеп отырды. Би – осы құқық жүйесінің тірегі болды. Зерттеуші З. Қинаятұлы билер институтын «дала демократиясының көрінісі» деп бағалайды [2; 106-бет]. Оның пікірінше, би шешімі халықтың еркін білдірді, сондықтан ол зор қоғамдық сенімге ие болды.

М. Жолдасбеков шешендік өнерді зерттей отырып, би сөздерінің құқықтық дәлел ғана емес, философиялық тереңдігі бар рухани мәтін екенін атап өтеді [3; 42-бет]. М. Жолдасбековтің аталған тұжырымы билер мұрасының мазмұнын кең ауқымда түсіндіруге мүмкіндік береді. Би сөздерін тек құқықтық дәлел немесе дауды реттеудің тетігі ретінде қарастыру жеткіліксіз екені байқалады. Олар – халықтың дүниетанымы мен рухани құндылықтарын жинақтаған күрделі мәдени мәтін. Би шешендігі арқылы әділдік, адамгершілік, жауапкершілік, бірлік сияқты әмбебап қағидалар құқықтық нормалармен сабақтасып беріледі. Осы тұрғыдан алғанда, билер сөзі қоғамдағы тәртіпті қамтамасыз етумен қатар, тұлғаның ішкі мәдениеті мен моральдық санасын қалыптастыруға ықпал етті.

Ғылыми тұрғыдан бағалағанда, би сөздерінің философиялық тереңдігі олардың тарихи шеңбермен шектелмей, уақыттан тыс өміршең сипат алуынан көрінеді. Көптеген шешендік үлгілер қазіргі кезеңде де өзектілігін жоғалтпайды, себебі олар белгілі бір дауға ғана емес, адам мен қоғам арасындағы мәңгілік қатынастарға қатысты ой қозғайды. Сондықтан билер мұрасын құқықтық тәжірибе ретінде ғана емес, ұлттық рухани ойлау жүйесін айқындайтын мәдени-философиялық феномен ретінде қарастыру орынды.

Би – халық сайлаған, даналығы мен әділдігі арқылы мойындалған тұлға. Ол руаралық қатынастарды реттеп, дау-дамайларды шешіп, қоғамдағы тұрақтылықты қамтамасыз етті. Билер қызметі әдет-ғұрып құқығына сүйенді. Бұл құқық жүйесі жазылмағанымен, халық санасында орныққан моральдық нормаларға негізделді. Зерттеушілердің пікірінше, қазақ билері құқықтық мемлекет принциптеріне жақын қызмет атқарған. Олар заңды ғана емес, адамгершілік өлшемдерді де басшылыққа алды. Би шешімі ашық кеңесте айтылып, халық алдында жарияланды. Бұл жариялылық пен жауапкершілік қағидаларының ерте қалыптасқанын көрсетеді. Мұндай жүйе халық сеніміне негізделген басқару мәдениетін қалыптастырды. 

Есіл–Көкше аймағы географиялық жағынан да, тарихи тұрғыдан да маңызды өңір болды. Бұл өлке қазақ руларының тоғысқан, сауда-саттық пен мәдени байланыстар дамыған орталығы ретінде танылды. Осындай әлеуметтік ортада билер институты ерекше маңызға ие болды. Есіл–Көкше аймағы қазақ руларының шоғырланған, мәдени ықпалдастық дамыған өңір болды. Бұл жер ел басқару тәжірибесінің, шешендік мектептің қалыптасуына қолайлы орта туғызды. Тарихшы М. Әбусейітова бұл өңірді «қазақтың солтүстік саяси-мәдени орталығы» деп сипаттайды [4; 87-бет]. Оның пікірінше, бұл аймақта билер институты ерекше белсенді қызмет атқарған. Есіл–Көкше билері тек сот қызметін атқармаған, олар елшілік, дипломатиялық, тәрбиелік миссияларды да орындады.

Есіл–Көкше билері шешендік өнерімен, құқықтық білімімен және бітімгерлік қабілетімен ерекшеленді. Бұл өңірде билік айту дәстүрі тек сот қызметі емес, халықты тәрбиелеудің құралына айналды. Би сөзі – заң, тәрбие және философияның тоғысқан тұсы болды. 

Қанай би – XVIII ғасырда өмір сүрген, Есіл–Көкше өңірінде әділдігімен танылған тарихи тұлға. Ол ел ішіндегі күрделі дауларды шешуде үлкен беделге ие болды. Қанай бидің билік айту стилі бітімгерлікке негізделді. Ол дауласқан тараптарды татуластыруды басты мақсат етіп қойды. Ғалым К. Нұрпейіс Қанай биді «қазақтың гуманистік құқық дәстүрінің өкілі» деп бағалайды [5; 51-бет]. Ол бидің шешімдерінде кек емес, татулық басым болғанын атап көрсетеді. Оның шешімдері тек заңдық тұрғыдан емес, моральдық тұрғыдан да әділ деп танылды. Қанай би руаралық қақтығыстарды бәсеңдетіп, ел бірлігін сақтауға ықпал етті. Қанай бидің қызметі тек жекелеген дауларды шешумен шектелмей, қоғамдағы құқықтық мәдениетті нығайтуға бағытталды. Оның билік айту тәжірибесінде құқық пен адамгершілік ұғымдары өзара ажырамас бірлікте қарастырылды. Би үшін әділ шешім шығару – тек заң нормасын сақтау емес, қоғамдағы татулық пен сенімді орнықтырудың құралы болды. Осы ерекшелік Қанай бидің тұлғасын қарапайым төреші деңгейінен көтеріп, оны қоғамдық келісімнің сақтаушысы дәрежесіне жеткізді.

Зерттеушілердің пайымдауынша, Қанай бидің билік айту дәстүрі қазақ қоғамындағы бітімгерлік мәдениеттің дамуына ықпал еткен. Оның шешімдері тараптардың жеңісіне немесе жеңілісіне емес, өзара келісімге негізделді. Мұндай ұстаным руаралық қатынастардың шиеленісуін болдырмай, әлеуметтік тұрақтылықты сақтауға мүмкіндік берді. Бұл тұрғыдан алғанда, Қанай би қызметі дала өркениетіндегі құқықтық сананың жетілгендігін көрсететін маңызды тарихи құбылыс ретінде бағаланады. Сонымен қатар, Қанай бидің беделі оның жеке шешендік қабілетімен тығыз байланысты болды. Би сөзінің ықпалды болуы халықтың оған деген сенімін күшейтіп, билік шешімдерінің орындалуын қамтамасыз етті. Шешендік пен құқықтық даналықтың үйлесуі Қанай бидің билігін тек құқықтық акт емес, тәрбиелік мәні бар рухани үлгіге айналдырды. Сондықтан оның мұрасы қазақ қоғамындағы әділдік идеясын қалыптастырған тарихи тәжірибе ретінде қарастырылады.

Шорман би – ел басқару ісіне белсене араласқан тарихи тұлға. Ол халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға күш салған. Шорман би шешендігімен қатар саяси көрегендігімен ерекшеленді. Оның билігі әлеуметтік әділеттілікке негізделді. Шорман би бай мен кедейге тең қарап, әділ шешім шығаруды басты қағида етті [6; 94-бет]. Оның нақыл сөздері қазақтың шешендік өнерінің алтын қорына енді. Шорман бидің қоғамдық қызметі оның тек сот төрелігін жүргізуші ғана емес, әлеуметтік жауапкершілікті терең сезінген қайраткер болғанын көрсетеді. Ол билік айтқанда қоғамдағы тепе-теңдікті сақтауды басты өлшемдердің бірі ретінде ұстанды. Бидің шешімдерінде әлсізді қорғау, әділетсіздіктің алдын алу, руаралық қатынастарды үйлестіру идеялары айқын көрініс тапты. Осы ерекшелік Шорман бидің тұлғасын халық мүддесін қорғайтын беделді билердің қатарына қосты.

Зерттеушілер Шорман бидің қызметін қазақ қоғамындағы әлеуметтік әділет тұжырымдамасының практикалық көрінісі ретінде бағалайды. Оның билігі қоғам мүшелерінің құқықтық теңдігін мойындауға негізделді. Бұл ұстаным көшпелі орта жағдайында азаматтық жауапкершілік пен өзара құрмет мәдениетін қалыптастыруға ықпал етті. Шорман би үшін билік айту – тек дау шешу емес, қоғамдық тәртіп пен моральдық нормаларды бекіту құралы болды.

Сонымен қатар, Шорман бидің шешендік мұрасы оның саяси ойлау деңгейін де аңғартады. Би сөздері нақты жағдайды ғана сипаттамай, қоғамның болашағына бағытталған тәрбиелік мазмұнға ие болды. Оның нақылдары арқылы халық әділдік, ынтымақ және жауапкершілік ұғымдарының мәнін терең түсінді. Осы тұрғыдан алғанда, Шорман бидің мұрасы қазақтың құқықтық және рухани мәдениетінің өзара сабақтастығын айқындайтын құнды тарихи тәжірибе ретінде бағаланады.

Билер институты қазақ қоғамында тәрбиелік мектеп қызметін атқарды. Би сөздері жастарды адалдыққа, уәдеге беріктікке, әділдікке тәрбиеледі. Бұл  халық педагогикасының маңызды бөлігі. Есіл–Көкше билерінің мұрасы ұлттық дүниетанымды қалыптастыруға ықпал етті. Олар қоғамда моральдық жауапкершілік пен азаматтық сананы нығайтты [7].

Қазіргі Қазақстан жағдайында билер институтының тарихи тәжірибесі ерекше маңызға ие. Билердің келісім мен диалогқа негізделген басқару үлгісі заманауи құқықтық мемлекет құру идеяларымен үндеседі. Есіл–Көкше билерінің мұрасы ұлттық бірегейлікті сақтауға және рухани жаңғыруға қызмет етеді. Бұл дәстүр қоғамдағы сенім мәдениетін нығайтуға ықпал етеді [8].

Есіл–Көкше өңірінен шыққан билер қазақ қоғамындағы құқықтық ойдың, шешендік мәдениеттің және рухани дәстүрдің көрнекті өкілдері болды. Олардың қызметі қоғамдық тұрақтылықты қамтамасыз етіп, ұлттық бірлікті нығайтты. Билер мұрасы тарихи тәжірибе ғана емес, қазіргі қоғам үшін де құндылығы зор рухани капитал. Сондықтан билер институтын зерттеу ұлттық мәдениетті танудың маңызды бағыты болып табылады.

 Бексеитова Ақбота Тастанбекқызы.,

     Ш.Уалиханов атындағы Көкшетау университеті, 

педагогикалық институттың директоры. 

 Байбулова 

Әйгерім Эсенгалыйқызы., 

                                                                                                            Ш.Уалиханов атындағы Көкшетау университетінің тарих

 және дінтану мамандығының 4 курс студенті

Пайдаланылған әдебиеттер

 1. Артықбаев Ж. Қазақ қоғамындағы билер институты. – Астана, 2012.

 2. Қинаятұлы З. Қазақ мемлекеті және құқықтық дәстүр. – Алматы, 2008.

 3. Әбусейітова М. Қазақ хандығының тарихы. – Алматы, 2015.

 4. Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. – Алматы, 2010.

 5. Нұрпейіс К. Қазақ билері және шешендік өнер. – Алматы, 2004.

 6. Жолдасбеков М. Шешендік өнер тарихы. – Алматы, 1998.

 7. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы, 1991.

 8. Назарбаев Н. Ұлы даланың жеті қыры. – Астана, 2018.