Айтыс – түркі халықтарына ортақ, терең тамырлы поэзиялық дәстүр. Қазақ айтысының бастауы көне тұрмыс-салт жырларымен сабақтас. Ғалымдар оның алғашқы үлгілерін «Жар-жар», «Бәдік», «Жануарлар айтысы» сияқты ғұрыптық өлеңдерден көреді. Бұл шығармаларда екі жақтың кезектесе сөйлеуі, сұрақ-жауапқа құрылуы айтыстың құрылымдық негізін қалыптастырған. Түркі жазба мұраларындағы Махмұд Қашқари еңбегінде кездесетін «Жаз бен Қыстың айтысы» секілді поэтикалық тартыстар да сөз сайысының түркі дүниесінде ертеден орныққанын көрсетеді. Демек, айтыс – кездейсоқ пайда болған жанр емес, ғасырлар бойы жетіліп, халық санасында орныққан сөз мәдениетінің заңды жалғасы.

Қазақ даласында айтыс XIX ғасырда кемеліне жетті. Бұл кезең – суырыпсалма ақындықтың алтын дәуірі саналады. Шөже Қаржаубайұлы, Сүйінбай Аронұлы, Біржан сал Қожағұлұлы, Сара Тастанбекқызы, Кемпірбай Бөгембайұлы, Орынбай Бертағыұлы секілді айтыскерлер ел аралап, үлкен жиындарда сөз қағыстырды. Олардың айтыстары тек өнер бәсекесі емес, қоғамдағы қайшылықтарды ашық қозғайтын мінберге айналды. Ру намысы, әділет мәселесі, ел ішіндегі теңсіздік, бай мен кедейдің арасы – бәрі де айтыс арқылы жария айтылды. Сондықтан айтыс – халықтың өзін-өзі тыңдау, өзіне сын айту алаңы болды. 

Айтыстың ең басты ерекшелігі – суырыпсалмалық. Ақын қарсыласының әр сөзіне сол сәтте жауап қайтарып, ойды ұйқаспен өрнектейді. Мұнда жаттанды мәтін емес, жедел ойлау, тапқырлық, тіл байлығы мен өмірлік тәжірибе сынға түседі. Айтыскердің білім көкжиегі, тарихи танымы, логикалық жүйесі, психологиялық байқағыштығы – бәрі бір мезетте көрінеді. Сондықтан айтыс – тек поэзия емес, интеллектуалдық тартыс. Қазақ әдебиетінің классигі Мұхтар Әуезов айтысты халық театрының бастау бұлағы деп бағалаған. Шынында да, айтыста драмалық тартыс, мінез қақтығысы, күтпеген бұрылыс, эмоциялық шиеленіс қатар өріледі. Көрермен айтысты тыңдап қана қоймай, оның ішкі драмасын сезінеді. Осы қасиеті айтысты тек әдеби жанр емес, тірі сахналық құбылыс ретінде танытады.

Айтыс мазмұнына, тақырыбына және құрылымдық ерекшелігіне қарай бірнеше түрге бөлінеді:

Салт айтыстары – айтыстың ең көне қабаты. Олар көбіне ғұрыптық сипатта туып, халықтың дүниетанымымен тығыз байланысты болған. «Бәдік» айтысы ауру-сырқаудан арылу ниетімен айтылса, «Жар-жар» ұзатылатын қыз бен жігіт жақтың қоштасу сәтінде орындалған. «Өлі мен тірінің айтысы» адам өмірі мен өлім философиясын астарлап жеткізсе, «Жануарлар айтысы» арқылы табиғат пен адам болмысы салыстырмалы түрде бейнеленген. Бұл үлгілерде суырыпсалмалықтан гөрі дәстүрлі мәтіндер басым болғанымен, айтыс формасының негізі айқын көрінеді. 

Қыз бен жігіт айтысы – ойын-той, сауық-сайран үстінде айтылатын, әзіл мен ишараға, нәзік астарға құрылған сөз қағыстыру. Мұнда әлеуметтік сыннан гөрі, тапқырлық пен шешендік, сыпайы әжуа алға шығады. Бұл айтыс түрі жастардың сөз мәдениетін шыңдап, ойлау қабілетін дамытуға ықпал еткен. Сонымен қатар, қазақ қоғамындағы ер мен әйелдің сөз арқылы тең дәрежеде пікір білдіру дәстүрін көрсетеді.

Ақындар айтысы – айтыстың ең күрделі әрі кәсіби түрі. Мұнда екі ақын үлкен аудитория алдында суырыпсалып, өзара тартысқа түседі. Бұл айтыстарда ру намысы, елдік мәселелер, әлеуметтік теңсіздік, билік пен әділет тақырыптары жиі қозғалған. XIX ғасырдағы Біржан мен Сара айтысы, Сүйінбай мен Қатаған айтысы секілді тарихи сөз сайыстары осы жанрдың биік үлгісі саналады. Ақындар айтысы тек өнер жарысы емес, қоғамдық пікір мінбері қызметін атқарған.

Құрылымдық тұрғыдан айтыс түре айтыс және сүре айтыс болып бөлінеді. Түре айтыс – қысқа қайымдасуға құрылған, жедел әрі шапшаң сөз алмасу. Мұнда ұтқырлық пен тез жауап беру басты шарт. Ал сүре айтыс – ұзаққа созылатын, салмақты ой тартысы. Сүре айтыста ақындар бір мәселені тереңнен қозғап, дәлел мен дәйекке сүйене отырып сөз өрбітеді. Мұндай айтыстар көбіне бірнеше сағатқа созылған.

Жұмбақ айтыс та айтыстың ерекше түрлерінің бірі. Бұл сайыста ақындар бір-біріне астарлап, жұмбақтап сөйлеу арқылы білімін, зеректігін сынайды. Жұмбақ айтыс логикалық ойлау мен таным көкжиегін кеңінен қажет етеді. Мұнда тек ұйқас табу емес, жасырын мағынаны шешу шеберлігі алдыңғы орынға шығады.

XX ғасырдың алғашқы жартысында айтыс кеңестік идеологияның ықпалына түсті. Жаңа саяси жүйе халық өнерін толықтай жойған жоқ, бірақ оның мазмұны мен бағытын қатаң бақылауға алды. Айтыс әлеуметтік теңсіздік, ру намысы немесе дәстүрлі құндылықтар төңірегіндегі еркін пікір алаңынан гөрі, кеңестік құрылыс жетістіктерін насихаттайтын құралға айналды. Соған қарамастан, айтыс өнері мүлде үзіліп қалған жоқ. Жамбыл Жабаев, Нартай Бекежанов, Иса Байзақов сынды ақындар суырыпсалмалық дәстүрді сақтап, халықтық поэзияның тынысын үздірмеді. Олардың шығармашылығы айтыстың поэтикалық қуатын жаңа мазмұнмен ұштастыра білді. 1980 жылдардың соңында қоғамдық-саяси өзгерістермен бірге айтыс та қайта жандана бастады. Ұлттық мәдениетке деген қызығушылықтың артуы бұл өнердің жаңа серпін алуына ықпал етті. Осы кезеңде ақын Жүрсін Ерман ұйымдастырған республикалық айтыстар айтыстың кәсіби деңгейде қайта қалыптасуына үлкен әсер етті. Теледидар арқылы көрсетілген айтыстар халықтың кең аудиториясын қамтып, айтыс ақындарын елге қайта танытты. Кейін «Алтын домбыра» сияқты тұрақты байқаулардың өткізілуі айтыстың мәртебесін арттырып, жас ақындардың шығуына жол ашты. Бұл кезеңде айтыс тек фольклорлық мұра ретінде емес, заманауи қоғамдық пікір алаңы ретінде қалыптасты. Ақындар тіл, тәуелсіздік, жер, руханият мәселелерін батыл көтеріп, айтыс қайтадан еркін ойдың мінберіне айналды.