Салбуырын, дәстүрлі киіз басу өнері мен ұлттық тақиямыз ЮНЕСКО-ның тізіміне енгізілді

Бөлісу

30.12.2025 7785

2025 жыл Қазақстанның тарихи-мәдени мұрасын сақтау саласында маңызды өзгерістермен есте қалуы мүмкін. Қазақстан Республикасы ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұрасының репрезентативтік тізіміне бірқатар ұлттық дәстүрлерді ұсынды. 


Олардың арасында «Салбурын», «Алпамыс батыр жыры», «Кесте-сюзанне», «Дәстүрлі киіз басу» және «Тақия» секілді аталымдар бар. Бұл ұсыныстар 2026 жылы қаралады деп күтілуде. 

Салбуырын

«Салбуырын» – қазақтың ежелгі аңшылық дәстүрі. Бүгінде ол фестиваль ретінде өткізіледі. Бұл рәсімде тәжірибесі мол аңшылар қонып, бірнеше күндік экспедицияға шығады. Аңшылар ит жүгіртіп, бүркіт салып, саятшылық құрады. Бұл дәстүр қазақтың көшпелі өмір салтымен байланысты, онда аңшылық тек тамақ табу үшін ғана емес, сонымен қатар қоғамдық мереке, жастарды тәрбиелеу және табиғатпен үйлесімділікті сақтау үшін маңызды болған. 

«Салбуырын» фестивалі әдетте күзде немесе көктемде өткізіледі, онда аңшылардың шеберлігі, иттер мен құстардың дайындығы көрсетіледі. Қазақстан бұл элементті ЮНЕСКО-ның репрезентативтік тізіміне 2026 жылға ұсынды, өйткені ол ұлттық мәдениеттің бірегейлігін көрсетеді.

Алпамыс батыр жыры

«Алпамыс батыр жыры» – қазақтың батырлық эпосы. Әрі ол қазақ фольклорының ең көне және көркем эпостарының бірі. Бұл жыр XIV–XVI ғасырлардағы қазақ-қалмақ соғысы туралы оқиғаларды баяндайды. Басты кейіпкер – Алпамыс батыр, ол өз елін жаулардан қорғайды, отбасылық құндылықтарды сақтайды және батырлық идеалды бейнелейді. 

Эпос 50-ге жуық қазақ батырлық жырларының циклін құрайды, олар ауызша дәстүр арқылы ұрпақтан-ұрпаққа беріледі. Жырдың негізгі тақырыптары – ерлік, адалдық және отбасылық қорғау. 

Қазақстан бұл эпосты ЮНЕСКО-ға 2025 жылы ұсынды, және ол 2026 жылы тізімге енуі мүмкін. 2025 жылы Алматыда осы эпосқа арналған халықаралық конференция өткізілді, ол түркі халықтарының рухани мұрасын талқылады. 

Кесте-сюзанне

Кесте-сюзанне – қазақтың дәстүрлі кесте өнері. Ол қазақтың қолөнерінің бірегей түрі, ол көп түсті жіптермен жасалатын кесте түрі. 
Бұл өнер ежелгі ирандық сөзден шыққан, және ол әртүрлі материалдарға (мата, былғары, киіз) қолданылады. Кесте табиғатты, гүлдерді, геометриялық өрнектерді бейнелейді, ол киімдерді, тұрмыстық заттарды (жастықтар, перделер, сөмкелер) безендіру үшін қолданылады. 
Орталық Азияда ұқсас стильдер (мысалы, сузани) бар, бірақ қазақ кестесі өзінің ерекше өрнектерімен ерекшеленеді. 

«Біз кесте» немесе «бедел кесте» деп аталатын техникасы ұлттық брендке айналуы мүмкін. 

Киіз басу өнері

Дәстүрлі киіз басу – қазақтың көшпелі қолөнері. Ол да қазақтың ең ежелгі қолөнерлерінің бірі, ол көшпелі өмір салтының қажеттілігінен шыққан. Киіз басу процесі өте күрделі. Алдымен жүнді жуып, кептіреді. Кейін табиғи түстерге бояйды. Содан кейін арнайы тәсілмен киізге айнылдырып, кептіреді.

Киізді киіз үйлерді жабуға, кілемдер (текемет, сырмақ), киімдер мен тұрмыстық заттар жасауға қолданылады. 
Бұл өнер қазақтардың қой шаруашылығымен байланысты, және ол Орталық Азияның басқа халықтарымен (қырғыз, қарақалпақ) ортақ. 
Қазақстан бұл элементті ЮНЕСКО-ның тізіміне 2026 жылға ұсынды, өйткені киіз басу ұлттық мәдениеттің негізгі бөлігі және қазіргі уақытта туризм мен қолөнерде қолданылады. 

Тақия

Тақия – қазақтың дәстүрлі бас киімі, ол барлық жастағы адамдарға арналған. Ерлердің тақиясы қарапайым, ал қыздардың тақиясы кестемен безендірілген және үйлену тойына дейін киіледі. 
Тақия киізден немесе матадан жасалады, суықта жылыту үшін қолданылады. Бұл бас киім қазақ мәдениетіндегі өмір кезеңдерін бейнелейді: балалық шақтан ересек өмірге өту рәсімдерімен байланысты. 
Сондай-ақ, ол ұлттық ойындарда (мысалы, «Тымак ұрып») қолданылады. ЮНЕСКО-ға ұсынылған аталымдар арасында тақия қолөнердің бөлігі ретінде қарастырылады, өйткені ол дәстүрлі киімдердің маңызды элементі.

Бұл ұсыныстар Қазақстанның мәдени мұрасын әлемдік деңгейде тануға мүмкіндік береді. ЮНЕСКО тізіміне ену ұлттық дәстүрлерді сақтауға, туризмді дамытуға және ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз етуге себебін тигізетіні сөзсіз. 
 

Бөлісу