Қостанай өңірі, Тобыл өзенінің бойы – ежелгі тарих пен археологиялық мұраларға бай аймақ. Солардың бірі – жұртшылық арасында «Тобыл ойшылы» деген атаумен белгілі қола дәуірінің тас мүсіні. Осыдан елу жыл бұрын табылған бұл жәдігер бүгінде Қазақстан археологиясындағы ерекше олжалардың бірі саналады. Ол қола дәуіріндегі адамдардың дүниетанымы, көркемдік талғамы және тас өңдеу өнері туралы маңызды мәлімет береді.
Кездейсоқ табылған құнды олжа
«Тобыл ойшылы» 1976 жылы Қостанай қаласының маңындағы бұрынғы «Мичурин» кеңшарының егіс алқабынан кездейсоқ табылды. Құмтастан қашалған мүсіннің биіктігі шамамен 25 сантиметр, салмағы 4 килограммға жуық.
Табылғаннан кейін жәдігер ұзақ жылдар бойы Қостанай облыстық тарихи-өлкетану музейінде сақталды. Алғашқы кезде арнайы қорғаныш әйнегіне қойылмағандықтан, келушілер оны жақыннан көріп, қолмен ұстап та көретін. Кейін тарихи және ғылыми құндылығы ескеріліп, мүсін Қазақстан Республикасының Ұлттық музейіне тапсырылды.
Мүсін мазмұны
Мүсінде жүрелей отырған адамның бейнесі берілген. Басын жоғары көтерген қалпы әртүрлі пікірлерге негіз болды. Кейбір зерттеушілер оны діни рәсімге қатысушы, бақсы немесе аспан денелерін бақылаумен байланысты тұлға болуы мүмкін деп болжайды. Алайда бұл жөнінде ғылыми ортақ пікір қалыптасқан жоқ. Жәдігердің басты ерекшелігі – оның жасалу техникасы. Тас бетінің мұқият өңделуі, пішіннің дәлдігі мен пропорциясының сақталуы қазіргі мүсіншілердің де назарын аударады. Қостанайлық мүсінші Егор Кислицин бұл мүсіннің тас өңдеу шеберлігі жоғары деңгейде екенін атап өтеді. Қостанай қаласының 140 жылдық мерейтойы қарсаңында «Тобыл ойшылының» үлкейтілген көшірмесі қала орталығына орнатылды. Оны қостанайлық мүсіншілер Егор Кислицин мен Владислав Галбин үш ай ішінде жасап шыққан. Авторлар түпнұсқаның жалпы пішінін сақтай отырып, мүсіннің бетіне қазақ даласындағы таңбалы тастарда кездесетін петроглифтерді бейнелеген. Осылайша көне жәдігердің тарихи мазмұны қазіргі көркемдік шешіммен толықтырылған.
Тарихи маңызы
«Тобыл ойшылы» – Қола дәуірінен сақталған сирек археологиялық ескерткіштердің бірі. Оның нақты кімнің бейнесі екені немесе қандай мақсатта жасалғаны әлі анықталған жоқ. Соған қарамастан, бұл мүсін ежелгі дала тұрғындарының көркемдік деңгейі мен дүниетанымын зерттеуде маңызды дерек көзі болып қала береді. Бүгінде Қостанайдағы көшірме мүсін өңірдің тарихи-мәдени нышандарының біріне айналса, түпнұсқа Қазақстанның Ұлттық музейінде сақтаулы. Бұл жәдігер өткен дәуірдің мәдени мұрасын танып-білуге мүмкіндік беретін құнды ескерткіш ретінде өз маңызын жоғалтқан жоқ.
