Әдебиеттің түбі – бақсының тілі ме?

Ясин Құмарұлы ең әуелі адамзатқа ортақ құбылыс – ән, би, күйдің бастауын қайдан іздеу керегін айтады. Ол:

«Жаратылыстан тысқары құдіретті күшпен байланыс жасаушы ерекше адамдар (бақсылар, сәуегейлер, білгірлер, т.б.) үстілеріне әлем-жәлем киімдерді киіп, қолдарына күй аспаптарын алып, би билеп, ән айтып құдіретті күшпен байланыс жасайды… Байқап қарасаңыз, бұндағы ең бір қарымды құрал және де қызыл тіл тәрізді», – деп жазады. 

Шамандық сарын кез келген сөз емес, «өңменіңнен өтіп өлгенге жететін» ұйқасты, образды тіл деп өрнектеген Ясин Құмарұлы қазіргі өлең-жырдың арғы төркінін дәл осы бақсылық мәтіндерден көреді.

Археологиялық зерттеулер де бұл ойды қуаттайды. Мәселен, Қытайдың Хуанхэ алқабындағы Яңшау мәдениеті (б.з.б. 5000–3000 жж.) тұсында-ақ шамандық рәсімдер мен соларға тән белгілер – хайуан маскалары, жауырынға қарап бал ашу, би әуендері болғанын археолог Чжан Гуанчжи дәлелдейді. Қытай музыкасын зерттеушілер көне дәуірден бері жүріп келе жатқан бес дыбыстық (пентатониялық) әуен жүйесін де дәл сол ежелгі діни-ритуалдық ортадан таратады. 

Қазақ кәлпесі мен мәнжу құшынашындағы бір сарын

Ясин Құмарұлы қазақ пен мәнжу (манчжур) дүниесіндегі бақсылар сөзін салыстырады. Шыңжаңның Дөрбілжініндегі қазақ кәлпесі жынды былай шақырады деп жазады ол:

«Құдіреттің арғы атасы Қап тауында, ей, Алла,

Қап тауынан жан-жаққа таралады, ей, Алла,

Таудан келген он батыр, ей, Алла,

 Қырық тұлпар ішінде бір қара көк, ей, Алла,

 Тобан аяқ, жаман кемпір, ей, Алла,

Иір тұмсық, кербалақ, ей, Алла,

Ей, алла, менің пұшығым,

Тілеуім қабыл болар ма, ей, Алла,

Алтайдан келген ақиық, ей, Алла,

Шыңғыстан келген керме иық, ей, Алла,

Киіз үйдей кері жылан, ей, Алла,

Маңдайшадай оқ жылан, ей, Алла,

Ей, Алла, менің пұшығым, ей, Алла,

Тілеуім қабыл болар, ей, Алла!».

Ал мәнжу ертегісінде бір кәлпе ұзақ жол басып Қызыл дария бойына жетеді... Төңіректі шолып ешқандай өткелдің жоқ екендігін байқайды. Тіпті адамның қарасы да көрінбейді. Тағаты таусылған кәлпе дабылын қағып, жын шақыра бастайды:

Айгули, иегули, аспанда шыр айналған,

Айгули, иегули, күмістей ала торғай,

Айгули, иегули, теңізде ұйытқыған,

Айгули, иегули, сұм жылан,

Айгули, иегули, теңіз бойында ирелеңдеген,

Айгули, иегули, сегіз айдаһар жылан,

Айгули, иегули, өзен бойлап келе жатқан,

Айгули, иегули, жын иесі, мен өзім,

Айгули, иегули, өтемін,

Айгули, иегули, осы өзеннен,

Айгули, иегули, барлығың түгел жынымсыңдар,

Айгули, иегули, мені көтеріп өзеннен өткізіңдер,

Айгули, иегули, тез болыңдар!

Айгули, иегули, кереметтеріңді көрсетіңдер!

Айгули, иегули.

Екі мәтіннің арасында мыңдаған шақырым, екі түрлі дәуір, екі ұлт тұр. Соған қарамастан, екеуінде де алып құстар, айдаһар-жыландар «иесі», «жын» ретінде шақырылады. Әуен де ұқсас: «айгули, иегули» қайырмасы қазақтың «Айгөлек-ай, айгөлек» әнін еріксіз еске түсіреді деген Ясин Құмарұлы мұның түбінде «Айгөлек» әні де бір кездері жын шақырған бақсылық би болған шығар деп топшылайды. 

Бұл жерде сөз тек сыртқы ұқсастықта емес. Шамандық мәтіннің логикасы, бейнелер жүйесі, қайталамалы формасы (рефрен) – бәрі кейінгі халық әні мен жырына ауысып кеткенін байқаймыз.

Жартасқа түскен би: Баянжүрек пен Бардақұл

Автор атап өткен Баянжүрек (Жетісу) пен Шыңжаңдағы Бардақұл жартас суреттерінде бақсының басына үкі тағып, шашақты киім киіп, дабыл қағып билеген бейнелері айқын көрінеді. Ол бұл суреттерді б.з.б. 2000-1500 жылдармен байланыстырады. 

Қазіргі археологиялық деректер де осыны растайды: Баянжүрек жартас суреттері ерте темір дәуірінен бастап бірнеше кезеңді қамтиды, мұнда билеп тұрған адамдар, арба, жауынгер, тотемдік хайуандар жиі бейнеленеді.

Сібір мен Алтай өңіріндегі жартас өнерін зерттеген ғалымдар да дабыл ұстаған шаман, ерекше бас киім, трансқа түскен би позаларын «шамандық рок-арт» деп сипаттайды.

Демек, Ясин Құмарұлы айтқандай, біздің даламыздағы ән-күй, би, әдебиет тарихы кәдімгі жартас бетіне таңбаланған шамандардан да арыда жатқан болуы мүмкін. 

Шаң патшалары мен «орда бақсылары»

Шығыс деректерінде шаманизмге қатысты алғашқы нақты жазба – Қытайдың Шаң дәуіріндегі сүйек-сауыт жазбалары. Онда патшаның аңшылық, соғыс, жауын-шашынды бақсы арқылы бал аштырып, түс жорытқаны айтылады. 

Ясин Құмарұлы Шаң заманында бал ашу құқығы тек патшаның қолында болғанын, кейде Шаң патшалары «бақсылардың басы» (群巫之长) атанғанын еске салады. Бір жағынан, бұл бақсылықтың билік құралына айналуы; екінші жағынан – шынайы шамандық дәстүрдің шектелуі. 

Кейінірек ол әйгілі тарихшы Фән Уэнланның Қытайдың байырғы мәдениетін «орда тарихшыларының мәдениеті» және «орда бақсыларының мәдениеті» деп екіге бөлуін келтіреді. Бұл бөлініс – солтүстік көшпенділер мен Янцзы бойындағы Чу мәдениеті арасындағы шамандық желінің барын көрсетеді.

Чуи Йуан: ақын ба, орда бақсысы ма?

Қытай әдебиетінің ең көне жазба мұраларының бірі – Конфуций жинақтаған «Жырнама». Ал авторы белгілі алғашқы поэтикалық тұлға – Чу елінің ақыны Чуи Йуан (Цюй Юань). Оның өлеңдері «Чу өлеңдері» (楚诗)  антологиясына біріктірілген. 

Ясин Құмарұлы: «Чу өлеңдерін» оқып шықсаңыз, оны қазіргі көзқараспен қарағанда Чаңжияңның орта, төменгі ағарындағы отырықшы егінші елдің ақсүйегі жазған өлеңдер емес, қайта Хуаңхы бойы немесе оның солтүстігіндегі дала мәдениетіндегі шаман мүритінің бақсылық сарыны деп қаласыз», – дейді. 

Шынында да, ғалымдар «Чу өлеңдерінің» (楚诗) «Жю Гэ» («Тоғыз ән»), «Жан шақыру» секілді бөлімдерін Қытайдағы шынайы шамандық драма мен жын шақыру поэзиясының негізі деп қарастырады. 

Лин Хы тәрізді зерттеушілер Чуи Йуанды «орда бақсысы» (巫官) деп сипаттап, оның шығармашылығын тұтастай «діни әдебиет» қатарына қосады. 

Ясин Құмарұлы үшін мұндағы ең маңызды нәрсе – Чу мәдениеті мен солтүстіктегі көшпелілер арасындағы байланыс. Чуи Йуан өз поэмасында өзін «байырғы патша Гауяңның ұрпағымын» дейді; ал Гауяң – Хуаң Ди әулетіне барып тірелетін, батыс солтүстіктен келген көшпелі тектің ұрпағы делінеді. Бұл Чу поэзиясындағы шамандық сарындардың да бір тамыры солтүстік далаға барып жалғасуы мүмкін деген ойды күшейтеді. 

Шаманизм және дыбыс әлемі: Яңшаудан қазақ күйіне дейін

Қытай музыкасы негізінен бес дыбыстық (gong, shang, jue, zhi, yu) жүйеге құрылғаны белгілі. Зерттеушілер бұл пентатониканың ең ерте формалары неолит дәуіріндегі Яңшау мәдениетімен байланысады деп есептейді. Ал Ясин Құмарұлы:

«Азиядағы шаманизм мен Америка құрлығындағы үндістердің шаманизміндегі ұқсастықтарға қарағанда, Азиядағы шаманизмнің пайда болғандығында 10 мың жылдан кем емес екендігі белгілі. Бұдан біз әдебиетіміздің арғы сорабының да тым арыда жатқандығын аңғарамыз», – дейді. 

Бұл жерде «әдебиет» ұғымы кең мағынада – сөз, ән, би, әуеннің тұтас жиынтығы ретінде қаралып отыр. Күй тарту, дабыл қағу, дауыстың ырғаққа түсуі – бәрі шаманның «жынмен тілдесуінің» құралы.

Қазақстан аумағындағы жартас суреттері – осы музыкалық-ритуалдық тәжірибенің ең ежелгі ізі. Баянжүрек, Ешкіөлмес, Таңбалы мен жаңадан ашылған Ордақұл кешенінде табылған мыңдаған петроглифтерді зерттеушілер «көшпелі мәдениет энциклопедиясы» деп атайды.

Қазақ әдебиеті: жазба дәуірден бұрынғы көлеңкелер

Қазіргі қазақ әдебиетін зерттеу әдетте Орхон-Енисей жазуларынан басталады деп есептейтін Ясин Құмарұлы қазақ әдеби тілінің, ауыз әдебиетінің бір қайнары шамандық мәтіндер екенін еске салады.

Біздің білетін аңыз-әңгіме, қисса-дастандар, айтыс, жоқтау, шешендік сөздер – бәрі бақсылық дәстүрмен жанаса дамыған. Мәселен:

«Қазіргі өлең-жырдың арғы төркіні шындығында осы сөздер шығар. Біздің ата-бабаларымыз жасаған еуразия даласы осындай наным-сенімді сенімдердің ең әуелгі пайда болған жері болуы мүмкін. Азияның шығыс солтүстігінде өркен жайып шартарапқа таралған байырғы шаман діні дәл осындай мәдениеттің негізгі төркіндерінің бірі тәрізді. Азиядағы шаманизм мен Америка құрлығындағы үндістердің шаманизміндегі ұқсастықтарға қарағанда, Азиядағы шаманизмнің пайда болғандығында 10 мың жылдан кем емес екендігі белгілі. Бұдан біз әдебиетіміздің арғы сорабының да тым арыда жатқандығын аңғарамыз», – деп жазады ол. 

Шынында да, ерте дәуірде ақын, жырау, бақсы тұлғасы бір-бірінен қатаң бөлінбеген. Жырау да әулиелік танытып, ханға кеңес айтып, руға рух беретін; бақсы да бір жағынан емші, бір жағынан «әңгімеші», «әнші», «би шебері» болған.

Автор не айтады?

Ясин Құмарұлының зерттеу жүлгесі үш үлкен ойға тоғысады:

1. Әдебиет пен өнердің түбі – ритуалдық тәжірибе. Бақсының жын шақырған сөзі – кейінгі өлең-жырдың арғы атасы.

2. Қиыр шығыс пен Еуразия даласы арасында ежелгі мәдени көпір бар. Чу поэзиясындағы шамандық сарындар, Яңшау дәуіріндегі әуен жүйесі, Шаң патшаларының бал ашуы – бәрі солтүстіктегі көшпелілермен тарқасқан бір кең өркениет шеңберін көрсетеді. 

3. Қазақ мәдениетін түсіну үшін шаманизмді «ұмытылған қайнар» ретінде қайта қарау керек.Жартас суреттерінен бастап, халық әні мен күйіне, жоқтау мен батаға дейінгі көптеген формаларда шамандық дүниетанымның ізі бар. 

Бүгін біз Баянжүректің тасына үңілгенде – жай ғана суретке емес, бірнеше мың жылдық рухани тәжірибеге қарап тұрмыз. Манжур бақсысының «айгули, иегулиі» мен қазақ халық әніндегі «Айгөлек-айдың» арасы біз ойлағаннан әлдеқайда жақын болуы мүмкін.

Автордың айтпағы: қиыр шығыстық шаманизм – тек бір дәуірдің, бір аймақтың діні емес. Ол – Еуразия даласы мен Шығыс әлемін біріктіріп тұрған ортақ архетип, ортақ әуен. Сол әуеннің жаңғырығы бүгінгі қазақтың жырында, күйінде, әлдиі мен жоқтауында әлі де үн қатып жатқан жоқ па?!..