Қоңыр әулие үңгірі Аққарағай тауының күнбатыс етегіндегі жартаста, Баянауыл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 17 шақырым қашықтықта орналасқан. Табиғаты әсем бұл өңірде әрбір тау мен тастың өз аты, өз аңызы бар. Үңгірге баратын соқпақ қазіргі кезде темір баспалдақтармен жабдықталған (ұзындығы 110 метр, әр 10-15 метр сайын демалуға арналған алаңқай бар). Геологтардың зерттеуінше, үңгірдің пайда болуы ежелгі тектоникалық жарықтың қақ айрылуынан басталып, жел мен күн қызуы, жауын суы сынды табиғат күштерінің мыңдаған жылдық әсерінен жартаста ойық үңгірге айналған. Үңгір тұрған тау гранитті жыныстардан түзілген, аузы батысқа қараған тар қуыс түрінде келеді. Ішке кіреберіс аумағы салыстырмалы кеңдеу де (ені ~2,5 м, биіктігі ~2 м), түпке қарай барған сайын тарылып, жоғары көтеріле беретін дәлізге ұласады. Үңгір ішінің жалпы ұзындығы шамамен 30 метрді ғана құрайды. Екі негізгі бөліктен тұратын шағын үңгірдің төбесі кей жерлерде 6-7 метрге дейін көтеріліп, шағын күмбез тәрізді кеңістік жасайды. Ал ең түкпірінде, жартастың жарықтарынан тамшылаған су жиналатын табиғи тас «қазан» – шұңқыр орналасқан. Үңгір табanı тегіс, кей тұстары сатылы- тепкішекті келген, бүйір қабырғалары қуыс-қуыс ойықтармен қызық бедерленген.

Үңгір ішіне күн сәулесі көп түспейді, алакөлеңке тынысты тылсым ауа райы сезіледі. Жаздың аптабында ішіне еніп бірден қоңыр салқын леп байқасаңыз, қыстың қақаған аязында да ішіндегі ауа ылғал әрі айтарлықтай жылы болып тұрады. Көзге көрінбес жылы самал үп етіп, төбеде өрмекші торын құрып, ұшқан шыбын-шіркей жүреді деуі де бекер емес – шынында үңгірдің табиғи микроклиматы ерекшеленеді. Қыстың ең қатты аязды күндерінде де тас қазандағы жинаған суы ешқашан қатпайды, үңгір ішіндегі температура бірнеше градус жылы болып қалады. Мысалы, шырақшы Алтынбек Құрмановтың айтуынша, қыс айларында үңгірдің кіреберіс «күмбез» бөлігінде +2-3°C шамасында жылу тұрса, әрі өтіп босағадан кейін +4-5°C-қа дейін жоғарылайды, ал одан арғы «қоналқы» дәлізде +8-12°C айналасында тұрақты жылы сақталады екен. Қыста сыртта боран соғып тұрғанда, үңгір ішінде бейне бір тыныстаған жылы ауа толқыны сезіледі – «Өз көздеріңізбен келіп көрсеңіздер болады, жыл он екі ай осындамын» деп шырақшы халық айтатын қасиетті орынның осындай кереметін дәлелдей түседі.

Үңгірдің ең түбіндегі тас қазан – оның жүрегі іспетті. Табиғаттың өзі ойып жасаған тостаған әрдайым мөлдір суға толы болады. Бұл қазаншұңқырда тамшылап жиналған су жергілікті халық арасында ерекше қасиетті деп саналады. Кей деректерге қарағанда, қазан суының құрамында күміс иондары сияқты адам ағзасына пайдалы элементтер бар көрінеді (су құрамында 9%-дан аса күміс бар деп те айтылады). Ғалымдар бұл судың минералдарға (мысалы, кремнийге) бай екенін анықтап, шипалық қасиетін ғылыми тұрғыда да растағаны туралы деректер бар. Әулие үңгірдің суын ішкен адамның түрлі кеселіне ем болады деп сенеді халық. Әсіресе осы сумен бала көтере алмай жүрген әйелдер шөлдерін қандырып ішіп, шайынып, бірінен бірі ырымдап алып жатады деседі. Суық тигенде немесе жарақат, ауру-сырқау кезінде де қасиетті суға жүгінетін дәстүр бұрыннан бар.

Тағы бір таңғаларлық құбылыс – қазаншұңқырдағы су деңгейінің жыл маусымына қарай «өздігінен жаңарып» тұруы. Күз келіп, қазан айынан бастап ауа райы суытқанда, әрі туристер легі саябырлап, адам аяғы сиреген шақта үңгірдегі қазан суы молайып, кемерінен асып-төгіліп арнасынан тазарады. Шамамен бір апта бойы сарылдап ағып, тостағанын шайып-шайып алады да, содан соң тоқтайды. Қазан айында толып қалған мөлдір су сол күйінде келер жылдың сәуір айына дейін үңгір түбінде сақталып тұрады екен. Бұл мезгілде маңайда адам қарасы азайған соң маңайға таутеке, арқар, бұлан, сілеусін секілді тау аңдары да еркін келіп, төңіректей бастайды екен дейді шырақшы. Ал көктем шығып, күн жылынса, жол ашылып, баспалдақпен көлік көтеріліп келетін жағдай туа салысымен-ақ, қасиетті мекенге халық қайта ағылады. Келген адамдар әлгі суды тағы да ем-дом ниетімен аяқ-қолын жуып, беті-қолына жаға бастайды да, бірте-бірте қазанның суы ластанып, лайланады. Сөйтіп жазға салым қазаншұңқырда тұнған судан күңгірт иіс шығуы мүмкін. Сондықтан қазіргі шырақшылар қазан суына қол жуғызбауға тырысады, тек ішіп, ыдысқа құйып алуына рұқсат береді екен (алайда жұрттың бәрі бірдей бұл тәртіпке құлақ аса бермейді). Осылайша, жыл сайынғы табиғи айналымымен әулие судың тазарып-жиналуы мен халық игілігіне жұмсалуы дүркін-дүркін қайталанып келе жатыр деп айтуға болады.

Жұрт санасында Қоңыр әулие үңгірі ерте заманнан-ақ тылсым сыр сақтаған қасиетті мекен ретінде орныққан. Халық қадам басқан сайын – әпсана, адым аттаған сайын – аңызға тап болатындай көретін бұл жер туралы ең көне аңыз желісі Нұх пайғамбар заманына барып тіреледі. Жергілікті қариялардың айтуынша, Қоңыр әулие үңгірі топан су заманынан бері бар, әлемдік топан кезінде пайда болған деседі.

Ел аузындағы ең танымал әпсананың мазмұны бойынша, Нұх пайғамбардың кемесіне өзі мінбей, өзгелерді құтқаруды көксеген үш көріпкел әулие қалып қойыпты-мыс. Олар Құлан, Қыран және Қоңыр атты үш ағайынды екен. Нұх оларды да ала кетпекке ниеттенгенімен, кемеде орын жетпеген соң үшеуі ұзын бақандарды (бөренелерді) біріктіріп сал жасап, кеменің артынан байлап алып жүреді. Топан су тасқыны күшейіп, қисапсыз ағыс солтүстіктен оңтүстікке қарай жөнелген кезде, алдымен ең үлкен әулие – Құланның сал-бөренесі жартасқа соғылып үзіліп қалады. Бұл оқиға қазіргі Қызылтау маңында болған дейді (Баянауыл өңіріндегі Әулиелі Қызылтау тауы осы оқиғаға меңзейді). Екінші әулие – ортаншы ағайыны Қыранның бөренесі асау ағыста шайқалып жүріп, Баянауыл тауларындағы ең биік шың – Ақбет тауына соғылып тосылады. Ақыры ең кенже әулие – Қоңырдың сал бөренесі су қайтып, тау шың-құздары көріне бастаған шақта бір үңгірдің аузына кеп тіреледі. Осы үңгірді паналап, өзге жан иелерін аман алып қалу жолында өзі сол жерде жан тапсырады. Содан бері бұл үңгір оның құрметіне «Қоңыр әулие» деп аталып кеткен екен.

Аңыз тереңіне құлақ түрсек, Қоңыр, Қыран, Құлан есімдері бекер таңдалмаған тәрізді. Қазақ үшін жануарлар мен құстардың қамқоршысы саналған киелі Қыдыр ата бейнесі, болжаммен айтқанда, осы үш әулиенің бірі – Қоңырға телінуі мүмкін. Расында, кей зерттеушілердің пікірінше, жер бетінде өмір сүрген 124 мың әулие-пайғамбардың біреуі түркі нәсілінен шыққан, оны орыстар «пайғамбар Илья (Илия)» деп атайды, біз «Қызыр (Қыдыр) Ілияс» деп білеміз. Халық арасында Қыдыр ата туралы «мәңгі тірі жүретін әулие» деген түсінік бар, оған Жаратқан қай заманда да елге пайдасы тисін деп ақырзаманға дейін өлмейтін өмір сыйлаған дейді. Баба түкті шашты Әзіз, Қызыр ата кейпінде халық санасында сақталған осындай тұлға кейбір деректе Қоңыр әулие деген атпен байланысады екен. Белгілі ғалым Әлкей Марғұлан, антрополог Михаил Герасимов, саяхатшы Адольф Янушкевич сынды тұлғалар да жазбаларында «Қоңыр әулие – пайғамбар» деп айтып кеткен деген дерек бар. Баянауыл үңгірінің шырақшысы Алтынбек Құрманов ақсақалдың айтуынша, осы үңгір маңайында ұзын бойлы, жүзінен нұр шашқан бір «қоңыр киімді адам» анда-санда көрініп жүретінін бұрынғы бақсы-балгер, диуана-әулие кісілер талай айтқан екен. Ел арасында бұл тылсым бейнені сол Қыдыр атаның өзі немесе Қоңыр әулиенің рухы деп түсіндіретіндер бар. Осылайша Қоңыр әулие образы бір жағынан Нұхпен байланысты хикаяда әлемді топаннан сақтап қалған әулие ретінде сипатталса, екінші жағынан кей тұста Қызыр Ілияс пайғамбармен пара-пар киелі тұлға ретінде де көрініс табады. Әрине, қандай көзқараста болғанда да, үңгірдің киелілігі мен тылсым сырын жеткізу үшін халық осындай әрқилы аңыз тілін таңдап алғаны байқалады.

Баянауыл өлкесіндегі Қоңыр әулие үңгіріне қатысты тағы бір ерекше аңыз-әпсана – оның ежелгі дәуірде «Бай ана үңгірі» деп аталғаны туралы баяндайды. Бұл мотив халықтың бағзы түркілік тәңірлік сеніміндегі Ұмай анаға (дөңгеленген Күнге) табыну дәстүрімен астасып жатыр. Шырақшының әңгімесіне қарағанда, ерте заманда осы өңірді қоныстанған Алтай түркілерінің бір қағаны Күнге табынған ырым бойынша таңғы күншығысты қарсы алып тұрғанда, аспаннан түскен тәңір сыйы іспетті бір алып тас мүсіндерді көріп, соған тәу еткен екен. Қазақ ұғымында Жер-ана, Табиғат-ана деп дүние жаратылысын ана бейнесінде түсіну ежелден бар. Сол ежелгі қаған өз анасына деген құрметінің белгісі ретінде тау басындағы үңгірді «Бай ана үңгірі» деп атаған деседі. Яғни Бай Ана – берекенің, ырыстың құтты мекені саналса керек. Шырақшы Алтынбектің көрсетуімен үңгір маңында шығысқа қарай қалшиып көз тіккен адам бейнелі үлкен бір тас мүсінді көруге болады. Оның қасында ирелеңдеген жылан бейнесіне ұқсас тас та бар. Аңыз бойынша бұл – сол баяғы Күнге табынған дәуірдің қағаны мен оның серігі айдаһар-жыланның бейнесі. «Әулие, қасиетті адамдардың көбінің жылан киесі болады» деп айтатыны сондықтан болса керек. Ал тау етегінде шалқасынан жатқан әйел пішінді алып жартас та көзге шалынады. Жергілікті аңызшылар оны осы өңірде мәңгілік дамыл тапқан Бай ана анамыздың тас бейнесі деп атайды. Яғни баяғы құт-береке дарытушы Ана бейнесі тасқа айналып, жер жәдінің қорғаны болып жатыр-мыс.

Қоңыр әулие үңгірі – ерте заманнан бері талай жұрт тәу етіп, тағзым қылған қасиетті мекен болғанының бір айғағы – осы өңірде сақталған көнекөз шежіре және жазба деректер. Қазақ халқы Ислам діні жеткенге дейін де күнге, табиғатқа табынғанын, осындай үңгірлерді бір құдіретті күштің мекені деп танығанын жоғарыдағы аңыздар аңғартады. Үңгірге табыну дәстүрі адамзат баласының тас дәуірінен келе жатқан ең көне ғұрыптарының бірі екені ғылыми еңбектерде де жазылып жүр. Баянауылдың Қоңыр әулие үңгірі соның жарқын мысалы: бұл үңгір бағзы замандардан бері қажылық орны саналған киелі нысан.

XVIII ғасырдың соңында қазақ жеріне келген Ресей зерттеушілері де бұл үңгірді назардан тыс қалдырмаған. 1790 жылдары патшалық Ресейдің белгілі ғалымы Петр Рычков өзінің «Орынбор топографиясы» кітабында осы үңгірге арнайы келгені туралы жазған дерек қалдырған. Кейіннен Шоқан Уәлиханов пен белгілі саяхатшы Григорий Потаниннің жазбаларында да Баянауыл жеріндегі Қоңыр әулие үңгірі жайлы атүсті болса да атап өтіледі. Ал XIX ғасырдың соңына таман, 1890 жылдар шамасында, Павлодардан Қарқаралыға дейін сапар шеккен этнограф Николай Коншин бұл үңгірді көріп, күнделік-жолсапарында аса қызыға сипаттап жазып қалдырған. Коншиннің «Керекуден Қарқаралыға дейін» атты еңбегіндегі үңгір жөніндегі жолдарды қазақшаға ықшамдап аударар болсақ, былай дейді: «Әулиетасқа науқастар мен кедей қазақтар сыйынады, ең бастысы – перзент сүйе алмаған әйелдер нәресте сұрап келеді. Әдетте олар кешке таман жетіп, түнді үңгірдің ішінде немесе соның маңында өткізеді. Бай адамдар қой атап сойып, үңгірдің аузына от жағып, қазанға қасиетті су толтырып, сол жерге құрбандық асын даярлайды. Қойдың еті міндетті түрде тек осы үңгірден алынған сумен қайнатылады; жұрт дәрет суын да осындағы судан алады, сол суды ішеді, әсіресе ауырған жерлерін сол сумен жуып-шаяды. Қазақтардың пайымдауынша, бұл судың емдік қасиеті өте күшті» деп жазады. Ем-шипа тілеп, Аллаға сыйынған адамдар әдетте түні бойы шырақ жағып, жалбарына дұға ететінін де Коншин тамсана баяндайды. Оның кітабында қазақтар балауыз шам таба алмаса, қойдың майына шыланған шүберекпен орап «шырпы шам» (шырақ) жасап, үңгір ішінде жағып отыратыны, тіпті сол шамның жалынын қолмен беті-қолына тигізіп, «отпен аластау» ырымын жасайтыны айтылады. Қызығы – түн ішінде үңгір маңында қонған адамның түсіне қандай аян берілсе, соған қарап ниет-пейілінің қабыл болған-болмағанын жорыған екен. Жолаушы этнограф байқаған тағы бір жайт – ауқатты адамдар құрбандық шалып, жоғарыда айтылғандай жөн-жоралғысын жасаса, кедей адамдар шамасы жетпесе үңгірдің қабырғалары мен кіреберісіне ақтық ретінде түрлі шүберек, моншақ, сақина тәрізді ұсақ заттарын қалдырып кетеді екен. Ал байлар мал сойып, құран бағыштап қана қоймай, үңгірдегі қасиетті тас қазанның жиегіне қаржы-пұл да тастап кететін көрінеді. Оны кейін келген жұпыны қажетін өтеушілер ала беруге болады, бірақ аларда міндетті түрде әулие руқынан іштерінен рұқсат сұрайды-мыс: «Тақсыр, разы бол, осы тиынды алуыма мұрсат ет!» деп тілек қылады екен. Коншин бұл ғұрыптарды сипаттай келіп: «Бұл жердегі жоралғылардың бәрінен мұсылмандыққа дейінгі көне наным-сенім лебі еседі» деп түйін жасайды. Шынында да, Қоңыр әулие үңгіріндегі ежелден қалыптасқан дәстүрлерде ислам дінімен ұштасқанмен, одан көп бұрынғы тәңірлік, шамандық элементтер айқын байқалатыны ғалым назарынан тыс қалмаған. Мысалы, жергілікті қазақтардан «осы әулие тасқа нақты кімге сыйынуға келесіздер?» деп сұрағанда, біреулер «үңгірде өмір сүрген әулие бар» десе, енді бірі «оның рухына бағыштап келеміз, ол рух қазір төбемізде қалықтап жүр» деп жауап бергенін Коншин жазады. Тіпті кей қариялар үңгір ішінде әулиенің намаз оқитын жеке мекені – төсегі болған деседі деп те жеткізеді екен. Демек, кім қалай түсіндірсе де, Қоңыр әулие мекенін киелі деп танығаны, әрі ондағы әулиенің нақты есімі мен тарихы беймәлім болса да, тілектердің қабыл боларына сенім бекем болғаны көрінеді.

Заман өте келе Қоңыр әулие үңгірі туралы мағлұматтар қазақтың өз ғұламаларының еңбектерінде де көрініс тауып отырды. Белгілі ойшыл, ақын Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы бұл орынның қасиетін дәріптеп, өзіндік толғау арнаған. Ол кісі Қоңыр әулие үңгірін «Әулиелердің Алладан пәрмен сұрайтын жері» деп атаған деген сөз бар. Мәшһүр Жүсіп көптеген еңбектерінде Баянауыл өлкесінің киелі орындарын, оның ішінде осы Әулиетас үңгірінің көнеден келе жатқан құпия-сырларын оқиғалы өлең жолдарымен жеткізіп отырған. Мәшекеңнің шығармаларынан байқағанда, бұл үңгір бүкіл ел басына күн туған сәттерде жұрт жиналып, Тәңірден медет сұрайтын бір мекен болғаны аңғарылады. Мәселен, жоңғар шапқыншылығы тұсындағы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» атанған ауыр кезең жайлы бір жазбасында: «Көнеден келген Бай ана үңгірі – мына Қоңыр әулиеде сол заманда елдің игі жақсы, батагөй абыз-әшіреттері бас қосып, Құдайға бозқасқа атап шалып, ел-жұртына амандық тілеген еді. Жауға аттанарда көздерінен бұршақтап аққан жас жейделеріне сіңіп жатқан… Сол тебіренген алаштың маңдайының ізі де, табанының тозығының өзі де әлі сайрап жатыр» деп толғанады. Шырақшы Алтынбектің айтуынша, тарихтағы сол бір эпизодта Баянауыл жерінде Абылай хан бастаған, Бұқар жырау жыр төккен, Олжабай, Бөгембай, Малайсары, Жасыбай сынды батырлар ат шалдырған – талай арыстарымыздың табаны тиген қасиетті мекен осы Қоңыр әулие үңгірі болған. Әулие орынға жиналған ел ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен Отанын қорғауға аттанып бара жатып, бір тылсым күштен медет тілеп ұрандасқан деседі. Бұл оқиға ел жадында «Шаңды жорық», «Қалмаққырған» деген аттармен қалған ірі шайқастармен ұштасады. Міне, сондықтан кейінгі ұрпақ бұл жердің әр тасын киелі санап, тәу етіп өтуді өзінше бір борыш көрген.

XX ғасырдың бас кезінде Қоңыр әулиеге алғашқы ғылыми-зерттеу экспедициялары да ұйымдастырыла бастады. Қазақтан шыққан тұңғыш ғалым, атақты геолог Қаныш Сәтбаев 1920 жылы осы үңгірді арнайы зерттеп, өлкетанулық деректер жинағаны мәлім. Кейіннен кеңестік дәуірде академик Әлкей Марғұлан да Баянауыл өңіріндегі тарихи орындарды зерттеу барысында Қоңыр әулие үңгіріне назар аударған. Шырақшы Алтынбек Құрмановтың шежіресіне сүйенсек, Әлкей Марғұлан өзінің бір еңбегінде осы үңгірден ерте түркі жазулары (руникалық таңбалар) жазылған көне тақтайша табылғанын жазыпты-мыс. Әлкей атамыздың көзін көрген және тікелей туысы болып келетін Алтынбек ақсақалдың айтуынша, әлгі тақтайшадан «Қаған ұлы Тұғырыл» деген жазу оқылған екен. Содан ғалым Қоңыр әулие үңгірін ерте түркі заманының маңызды мәдени орындарының бірі болған деген тоқтамға келген сыңайлы. Тіпті аңыз бойынша, ежелгі түркілер өз билеушілерінің мұрагерін осы үңгірде ақ киізге отырғызып, жариялайтын дәстүр болған деседі. Жас қаған екі дүниенің – жердің асты мен үстінің қилысында, киелі үңгір ішінде халық пен ру-тайпа көсемдеріне қарата ант берген. Марғұлан қалдырды дейтін бір аңызда жас мұрагердің: «Мен екі дүниенің босағасында тұрмын. Анау – мәңгіліктің мекені, міне – Жаратқанның күмбезі, ал мына жарық дүние – біздікі! Ант етемін: жетім мен жесірге пана боламын, ғаріп пен міскінге қорған боламын! Ашқа – азық, тозаққа – тыйым боламын! Халқымды әрқашан Аллам нұсқаған өр жолға бастаймын!» деп серт бергені туралы айтылады. Бұл әрине, аңыз бен ақиқаттың астасып кеткен тұсы болар. Дегенмен, Қоңыр әулие үңгірінің тек емдік-тұрмыстық маңызда ғана емес, ықылым заманда белгілі бір рухани-мәдени шаралар өтетін ғибадатхана, салтанат орны ретінде де қызмет атқарғанын жоққа шығаруға болмайды. Мұны үңгір аумағынан әр кезеңде табылған археологиялық заттай деректер де дәлелдей түседі. Мысалы, көнекөз қариялардың айтуынша, бұрын үңгір ішінде әйел адам бейнесіндегі тас мүсін болған екен, сондай-ақ кіреберіс маңайында бірнеше көне балбал тас та орнатылып тұрған. Бірақ уақыт өте келе сол мүсіндер қолды болып немесе үңгір төбесінен құлаған үлкен жартас астында қалып қойған деседі. Кей деректе бұл маңда XX ғасырдағы ядролық сынақтардың дүмпуі де сезілгендіктен (Шыңғыстаудағы сынақ полигонының әсері), үңгір құрылымында өзгерістер болғаны айтылатыны бар.

Қазіргі уақытта Баянауылдағы Қоңыр әулие үңгірі – мемлекеттік қорғауға алынған тарихи-мәдени ескерткіш. Қазақстанның жалпыұлттық қасиетті нысандары тізіміне де енгізілген бұл мекен көпшілік зиярат ететін танымал орынға айналып отыр. Жаз айларында еліміздің түкпір-түкпірінен, тіпті шет жерлерден келген туристер мен зияратшылар легі толастамайды дейді жергілікті тұрғындар. Ал қыс түсе жол жабылып, қар басқанда, арнайы ниет еткен аз ғана адам болмаса, қыстыгүні келушілер сирейді. Қоңыр әулие үңгірінің қазіргі шырақшысы Алтынбек Құрманов ата-бабасынан жалғасқан үрдіспен осы киелі орынға бас-көз болып отырғанын айтады. Шырақшының ең басты мақсаты – қасиетті орынның тазалығын сақтау: «Дәретіңді тазалап, ниетіңді түзеп кел» деп ескертіп отырады ол үңгірге бет алған жұртқа. Қасиет қонған жерді аяласаң ғана шапағаты тиеді деп білетін халық осы ақылға құлақ асуға тырысады.

Қазақстанда «Қоңыр әулие» деген атаумен белгілі бірнеше табиғи үңгір бар екенін жоғарыда еске салдық. Солардың ішінде ең танымалы – шығыстағы, қазіргі Абай облысы жеріндегі Шыңғыстауда орналасқан Қоңыр әулие үңгірі (кейде Ақтас үңгірі деп те аталады). Семей өңіріндегі бұл үңгір де қасиетті орын саналып, ішіндегі үлкен көл арқылы әйгілі болды. Ұлы Абай Құнанбайұлының баласы Әбдірахман науқастанып келгенде, Абай оны сергісін деп осы Шыңғыстаудағы Қоңыр әулие үңгіріне жіберетіні Мұхтар Әуезовтың роман-эпопеясында суреттелгені белгілі. Шыңғыстаудағы үңгірдің ұзындығы 150 метрден асады, ішінде бірінен бірі бөлек үш көл бар, ең соңғы көлдің сыры ғылымға әлі беймәлім деп айтылады. Ақтас тауы әктастан (бор жынысынан) түзілгендіктен ондағы су да минералды, салқын (+4°C шамасында тұрақты) келеді екен. Семей жақтағы Қоңыр әулие үңгірінің аузы да тар болса да, ішіне кірген соң адам бойымен тік жүре алатын үлкен галереяларға ұласады – көлемі жағынан Баянауыл үңгірінен бірнеше есе кең әрі биік. Екі үңгір де аты ұқсас болғанымен, екеуінің ерекшеліктері осылайша әртүрлі. Баянауылдың Қоңыр әулиесі – құрылымы шағын, бірақ өзіндік тылсым ерекшелігімен әрі бай мифологиялық, тарихи контекстімен құнды. Ал Шыңғыстаудың Қоңыр әулиесі – алып үңгір-көл ретінде таңғажайып құбылыс әрі ұлы Абай мен Шәкәрім өмірлерімен қатысты тарихи орын ретінде танымал. Екеуін шатастыруға болмағанымен, халқымыз қос үңгірді де құрмет тұтып, арнайы зиярат етіп барады. Айталық, Баянауылдағы үңгір Абылай ханның өзі тәу еткен мекен болса, Семейдегі үңгірге Абай сынды ойшыл тұлғалар бас сұққан. Осы тұрғыда қос Қоңыр әулие – халқымыздың рухани мәдениетінің қос тұғыры іспеттес киелі кеңістік деп бағалауға лайық.

Қорыта айтқанда, Баянауыл баурайындағы Қоңыр әулие үңгірі – жаратылыстың таңғажайып сыйы мен қазақтың байырғы наным-сенімінің тоғысқан нүктесі. Бұл жердің әр тасы аңыз, әр бұрышы тарихтан сыр шертеді десек қателеспейміз. Ел есінде сақталған ырым-ғұрыптар мен ауызша әңгімелер үңгірдің киесін одан сайын арттыра түседі. Бүгінде мемлекеттік қорғауға алынған Қоңыр әулие үңгірі – «Қазақстан тарихы» жылнамасының да бір парағы. Ұлт руханияты мен табиғи мұрасының бекзат бейнесіндей осы қасиетті мекенді көздің қарашығындай сақтау – баршамыздың ортақ парызымыз.