Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов – қазақтың маңдайына біткен даңқты ұшқыш, Кеңес Одағының екі мәрте Батыры, авиация генерал-майоры және «Барыс» орденінің иегері.
Ол 1922 жылы 5 тамызда Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы, Майбалық ауылында дүниеге келді. Бала кезінен аспанға ғашық болды.
Талғаттың балалық шағы оңай болған жоқ. Отбасының тұрмыс жағдайы нашар болып, ата-анасы ерте қайтыс болған соң ол алты жасынан бастап әкесінің інісінің тәрбиесінде өсті. Кейін отбасы Бішкекке (сол кездегі Фрунзе) көшіп, Талғаттың жастық шағы осы қалада өтті. Орыс тілін білмесе де, 13 жасында ұшқыш болу арманына жету үшін орыс тілді мектепке ауысты.
16 жасында оқыған «Екі капитан» романы оның жүрегінде ұшақ пен зеңгір көкке деген құштарлығын оятты. Осы арман жолында Бішкектегі аэроклубқа оқуға түсуге аттанады. Алайда бойының аласалығына байланысты оқуға қабылданбайды. Табандылығының арқасында барлық кедергілерді жеңіп, 1940 жылы Саратовтағы әскери-авиация мектебіне қабылданып, екі жылдық оқуды сержант шенімен аяқтайды. Кейін Чкаловтағы бомбалаушы ұшқыштар мектебінде білімін шыңдап, ИЛ-2 шабуылдаушы ұшағымен танысты. Кейіннен бұл ұшақ оның сенімді «темір тұлпарына» айналып, майданда «Қара ажал» атанады.
Майдандағы ерліктері
Талғат Бигелдинов 1942 жылы майданға аттанады. Оның ұшағы 13 нөмірмен белгіленген еді. Көпшілік бұл санды жаман ырым санаса да, Талғат үшін ол бақытты сан болды.
Талғат 305 рет әскери шабуылға шығып, аспанда 500 сағат болды. Ол жау техникасын жойып, жеті ұшақты атып түсірді. 1943 жылы Днепр шайқасында ұшағы зақымданып, өртенсе де, ол ұшақты жау техникасына бағыттап, өзі секіріп үлгереді. Бұл ерлігі фотосуретке түсіп, тарихта қалды. Сол жылы көктемде жауынгерлік ұшақты (истребитель) дәл көздеп атып түсірген алғашқы шабуылдаушы ұшқыш болды. Ол атып түсірген неміс ұшқышы – 108 ұшақты жойған тәжірибелі капитан фон Дитрих еді. Бұл ерлігі үшін Талғат Екінші дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталды.
1944 жылы 26 қазанда Знаменка мен Кировоградты азат ету кезіндегі ерлігі және төрт жау ұшағын атып түсіргені үшін 22 жасында Кеңес Одағының Батыры атағын алды. 23 жасында екінші мәрте осы атаққа ие болып, бұл құрметке жеткен жалғыз қазақ ұшқышы атанды.
Ол Берлинді алу шайқасына қатысып, Жеңіс күні Қызыл алаңда жауынгерлермен бірге жүріп өтті.
Соғыстан кейінгі өмірі
Соғыстан кейін Талғат әскери-әуе академиясын бітіріп, реактивті ұшақтарды сынаумен айналысты. Бір сынақ ұшуы кезінде апатқа ұшырап, алты ай ауруханада жатты. Денсаулығына байланысты 1957 жылы әскерден босатылды.
Әскерден оралған соң азаматтық авиацияның дамуына зор үлес қосты. Алматы әуежайын қайта салдырып, Балқаш, Ақмола, Павлодар, Атырау, Орал, Арқалық, Қызылорда, Тараз, Қарағанды сияқты қалаларда әуежайлардың дамуына атсалысты.
Талғат Бигелдинов «305-ші рейд» және «Мәңгілік шыңында» кітаптарын жазып, өз ерліктерін ұрпаққа жеткізді.
Оның батырлығы туралы деректі және көркем фильмдер түсірілді. 2000 жылы Көкшетаудағы Даңқ аллеясында оның мүсіні орнатылды. Ақтөбе қаласындағы Әуе қорғаныс күштерінің Әскери институты мен Қарағандыдағы әскери мектеп-интернатқа оның есімі берілді.
Талғат Бигелдинов 2014 жылы 10 қарашада 93 жасында өтті. Оның есімі қазақ халқының батырлық тарихында алтын әріптермен жазылды. 13 нөмірлі ИЛ-2 ұшағымен аспанда «Қара ажал» атанған Талғат – ұшқыштардың үлгісі, жастардың мақтанышы.
Талғаттың ерліктері
Курск шайқасы (1943 жыл)
Курск шайқасы – Екінші дүниежүзілік соғыстың ең ірі танк шайқастарының бірі. Талғат Бигелдинов осы шайқаста ИЛ-2 шабуылдаушы ұшағымен жау әскерінің техникасы мен тірі күшін талқандауда ерекше рөл атқарды. Ол немістің бронды машиналарын, танктерін және артиллериялық қондырғыларын дәлдікпен жойып, әскерлердің алға жылжуына жол ашты. Оның ұшағына бірнеше рет оқ тисе де, ол миссияларын сәтті аяқтап, экипажын аман сақтап қалды.
Днепр өзенін кесіп өту (1943 жыл)
Днепр шайқасында да Талғаттың ұшағы қатты зақымданады. Ұшақтың қозғалтқышына оқ тиіп, өрт шығады. Соған қарамастан, Талғат өртенген ұшақты жау техникасының үстіне бағыттап, соңғы сәтте парашютпен секіріп, аман қалды. Бұл ерлігі фотосуретке түсіріліп, оның батылдығы майдан газеттерінде жарияланды. Осы шайқастағы ерлігі үшін ол бірінші мәрте жоғары марапатқа ұсынылды.
Жау ұшағын атып түсіру шеберлігі
Талғат шабуылдаушы ұшақпен ұшса да, истребитель рөлін де атқара білді. 1943 жылдың көктемінде ол немістің тәжірибелі ұшқышы, 108 ұшақты атып түсірген капитан фон Дитрихтің ұшағын дәл көздеп, жойды. Бұл – шабуылдаушы ұшақпен истребительді атып түсірген сирек оқиға болды. Осы ерлігі үшін ол Екінші дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталды.
Сандомир плацдармындағы шайқас (1944 жыл)
Польша жеріндегі Сандомир плацдармындағы шайқаста Талғат жау әскерінің қорғаныс шебін бұзып, одақтастардың алға жылжуына мүмкіндік берді. Ол бірнеше рет қарсыластың зениттік қаруына қарамастан, төмен биіктікте ұшып, маңызды нысандарды жойды. Осы шайқастағы ерлігі оның бірінші Кеңес Одағы Батыры атағына ұсынылуына себеп болды.
Берлин операциясы (1945 жыл)
Соғыстың соңғы кезеңінде Талғат Берлинді алу операциясына қатысты. Ол неміс әскерінің соңғы қорғаныс шептерін талқандауға атсалысып, жау бекіністері мен техникасын жойды. Оның осы шайқастағы батылдығы екінші Кеңес Одағы Батыры атағын алуына негіз болды. 23 жасында екі мәрте Батыр атану – оның теңдессіз ерлігінің дәлелі еді.
Талғаттың ерліктерінің бірі – оның экипажына деген жауапкершілігі еді. Кзекті бір шайқаста оның ұшағына оқ тиіп, екінші ұшқышы жараланды. Соған қарамастан, Талғат ұшақты өз аумағына қондырып, жаралы әріптесін құтқарды. Ол әрдайым экипажын бірінші орынға қойып, өз өмірін қатерге тігетін.
Соғыстан кейін де қауіптің өтінде жүрді
Соғыстан кейін Талғат реактивті ұшақтарды сынаумен айналысты. 1950-жылдары бір сынақ ұшуы кезінде ұшағы апатқа ұшырап, өзі ауыр жарақат алады. Алты ай ауруханада жатса да, ол рухын түсірмей, азаматтық авиация саласында қызметін жалғастырды. Бұл оның тек майданда ғана емес, бейбіт өмірде де табандылығын көрсетеді.
Талғат Бигелдиновтың ерліктері тек әскери жеңістермен шектелмейді. Ол қазақ жастарына табандылық, отаншылдық және арманға адалдықтың үлгісі болды. Оның 13 нөмірлі ұшағымен жасаған ерліктері, соғыстан кейінгі азаматтық авиацияға қосқан үлесі және жазған естеліктері ұрпаққа мәңгілік мұра болып қалды.
Дереккөздер:
Талғат Бигелдиновтің «305-ші рейд» және «Мәңгілік шыңында» кітаптары.
Қазақ әскери тарихына арналған деректі материалдар.
