Алакөл өзінің бай тарихымен, көлге қатысты көне аңыздары мен тылсым оқиғаларымен, сондай-ақ айрықша емдік қасиетімен ежелден бері адамдарды өзіне баурап келеді. Орта ғасырларда Жібек жолының керуендері Алакөл жағасынан өтіп, саяхатшылар көлдің суы мен ауасының емдік қасиеттерін байқаған. Ол кезде көл «Гургенор», «Алактогол», «Алатеңіз», «Алакта» сияқты әртүрлі атаулармен белгілі болған. Көлдің емдік қасиеттері туралы алғашқы мәліметтер ХІХ ғасырдың басында жазбаша түрде тіркелген, әсіресе Барлық-Арасан минералды бұлақтарының емдік әсері жергілікті халық арасында кеңінен қолданылған.

Кеңес Одағы кезінде Алакөл демалыс және емдік туризм орталығы ретінде дами бастады. Барлық-Арасан курорты жыл бойы дерлік жұмыс істеп, әсіресе жаз айларында емдік ванналар мен балшық терапиясы танымал болды. Курортта 18 ванна, душ кабиналары және басқа да емдік процедураларға арналған жабдықтар болған. Дегенмен, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін курорттың инфрақұрылымы біраз құлдырап, тек соңғы онжылдықтарда мемлекеттік және жеке инвестициялардың арқасында қайта жандана бастады.

Қазіргі уақытта Алакөл жағалауында ондаған демалыс базалары, пансионаттар және қонақүйлер орналасқан, олардың көбі Ақши және Көктума ауылдарында шоғырланған. 2017 жылы туризмді дамыту мақсатында «Астана-Үшарал-Астана» әуе бағыты субсидияланды, ал 2018 жылы демалыс маусымында туристер 5,86 миллиард теңге жұмсаған, бұл Алакөлдің экономикалық маңызын көрсетеді. Соңғы жылдары «Аквамарин Ресорт», «Алакөл Ресорт» және «Атлантис» сияқты ірі жобалар іске қосылып, көлдің туристік әлеуетін арттырды.

Алакөл туралы аңыздар

Алакөлдің атауы түркі тілінен «ала көл» – яғни «түрлі-түсті көл» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау көлдің суы бір күнде бірнеше рет түсін өзгертуімен байланысты. Таңертең көгілдір болып жарқыраса, кешке қарай қара немесе көк түске енеді, ал дауыл кезінде су лайланып, қараңғы болып көрінеді. Осы ерекшелігіне байланысты халық арасында Алакөлдің тылсым күші бар деген сенім қалыптасқан.

Халық арасында Алакөл туралы бірнеше аңыз сақталған. Соның бірі – көлдің сиқырлы суы туралы. Аңыз бойынша, Алакөл суының шаршауды басатын, буын ауруларын емдейтін және рухани күш беретін сиқырлы қасиеті бар екені айтылады. Жібек жолымен келе жатқан ежелгі саяхатшылардың көл жағасында демалу барысында жараларының жазылып, күш-қуатының қайта  келетінін байқаған.

Тағы бір аңызда Қабанбай батырдың Алакөлдің суынан күш алып, жаралары жазылып, шешуші шайқаста жеңіске жетіп, Алакөл маңын жоңғарлардан азат еткені туралы айтылады.

Тылсымға толы арал

Алакөлдің ортасында Үлкен және Кіші Аралтөбе, Белқұдық сияқты бірнеше арал бар. Халық арасында бұл аралдарда ежелгі рухтар мекендейді деген сенім бар. Кейбір аңыздарда аралдарда жоғалған саяхатшылардың рухы қалған делінеді, ал түнде олардың дауыстары естіледі-мыс.

Алакөл суының емдік қасиеттері ежелден белгілі және заманауи медицинада да дәлелденген. Көл суының құрамы сульфат-хлорид, натрий сынды элементтерге бай. Бұл оны Қара және Өлі теңіздердің суына ұқсатады. Су құрамында йод, минералдар және Менделеев кестесінің көптеген элементтері бар, литріне 9 грамм минералдану деңгейімен ерекшеленеді.

Көл суы псориаз, экзема, нейродермит, есекжем сияқты тері ауруларын емдейді.  Сонымен қатар тері жараларын жазып, қотырларды кетіретін қасиеті бар. 

Буын және жүйке аурулары, артрит, радикулит және жүйке жүйесінің ауруларында жақсы әсер етеді.
Көлдің жылы суы (орташа температура 26°C) және таза ауасы шаршауды басады, көңіл-күйді көтереді.

Барлық-Арасан минералды бұлақтары да Алакөлдің емдік әлеуетін арттырады. Бұл бұлақтардың суы 41-42°C температурада болады және тәулігіне 192 мың литр су береді. Емдік балшық пен минералды ванналар да кеңінен қолданылады.

Алакөлге қатысты тылсым оқиғалар

Алакөлдің табиғаты мен түрлі-түсті суы халық арасында тылсым оқиғаларға байланысты сенімдер қалыптастырған.

Түнгі дауыстар

Жергілікті тұрғындардың айтуынша, көлдің аралдары маңында түнде әдеттен тыс дауыстар естіледі. Бұл рухтардың немесе ежелгі саяхатшылардың дауысы деп саналады. Кейбір балықшылар түнде аралдарға жақындамауға кеңес береді.

Жоғалған саяхатшылар 

Алакөлдің кең аумағы мен аралдары кейде саяхатшылардың адасуына себеп болған. ХХ ғасырдың басында бірнеше балықшының із-түзсіз жоғалғаны туралы деректер бар.

Тыныс алатын көл

Алакөлдің суы жел мен ауа-райына байланысты түсін өзгертіп, толқын шығарады. Жергілікті халық мұны көлдің «тынысы» деп атайды және оның табиғаттан тыс күшке ие екеніне сенеді.
Алакөл – Қазақстанның емдік және туристік әлеуеті жоғары көлі, оның демалыс орындары ежелгі Жібек жолы дәуірінен бастап адамдарды тартып келеді. 

Көлдің тарихы Кеңес Одағы кезіндегі курорттардан бастап, қазіргі заманғы демалыс базаларына дейінгі дамуды қамтиды. Алакөл туралы аңыздар оның сиқырлы суы мен тылсым аралдарына байланысты болса, емдік қасиеттері тері, буын және жүйке ауруларын емдеуге пайдалы екені дәлелденген. Тылсым оқиғалар көлдің мистикалық тартымдылығын арттырып, оны туристер мен зерттеушілер үшін ерекше мекен етеді. 

Алакөл – табиғат пен тарихтың, емдік күш пен тылсымның тоғысқан жері. 

Алакөлдің экологиялық маңызы
Алакөл – тек емдік және туристік маңызымен ғана емес, сонымен қатар экологиялық маңыздылығымен де ерекшеленеді. Алакөлдің экожүйесі өңірдің биоалуантүрлілігін сақтауда, су ресурстарын реттеуде және климаттық тепе-теңдікті қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. 

Биоалуантүрліліктің орталығы

Алакөл және оның айналасындағы аумақ бірегей экожүйеге ие, ол Орталық Азиядағы маңызды биоалуантүрлілік орталықтарының бірі болып саналады. Көлдің экожүйесі құстардың, балықтардың, өсімдіктердің және басқа да тіршілік иелерінің мекендеу ортасы ретінде маңызды.Құстардың мекені: Алакөл – халықаралық маңызы бар құстардың мекендеу орны. Көлдің аралдары мен жағалаулары құстардың ұя салуына және миграция кезінде демалуына қолайлы. 
Мұнда 200-ден астам құс түрі кездеседі, оның ішінде қоқиқаз, қарабауыр бұйра бірқазан, қоңыр қаз сияқты сирек кездесетін түрлер бар. Алакөл Рамсар конвенциясына сәйкес сулы-батпақты жерлердің тізіміне енгізілген.

Көлде маринка, алабұға, сазан сияқты балық түрлері кездеседі. Сондай-ақ, көлдің тұзды суы микроорганизмдер мен планктондардың дамуына қолайлы орта болып табылады, бұл су экожүйесінің тепе-теңдігін сақтайды.
Алакөлдің жағалауында қамыс, құрақ, су өсімдіктері және шөлді-дала флорасы өседі. Бұл өсімдіктер топырақ эрозиясын болдырмауға және көлдің экожүйесін тұрақтандыруға көмектеседі.

Су ресурстары және гидрологиялық маңызы

Алакөл алабындағы су ресурстары өңірдің экологиялық тепе-теңдігін сақтауда маңызды рөл атқарады. Көлге Жем, Қатынсу, Еміл сияқты өзендер келіп құяды. Ал оның суы Жоңғар қақпасы арқылы Балқаш көліне құяды. Бұл гидрологиялық байланыс Алакөлді Балқаш-Алакөл алабының маңызды бөлігі етеді. 

Алакөл суының минералды құрамы мен тұздылығы оны бірегей етеді. Көлдің суы жергілікті климатты реттеуге, ылғалдылықты сақтауға және өңірдегі ауа райының тұрақтылығына ықпал етеді.

Көл маңындағы Барлық-Арасан минералды бұлақтары жер асты суларымен байланысты, бұл өңірдің гидрогеологиялық жүйесін байытады.

Климаттың реттелуіне үлес қосып отыр

Алакөлдің үлкен су айдыны жергілікті климатқа әсер етіп, температура мен ылғалдылықты реттейді. Жазда көл жағалауы салқын әрі ылғалды болса, қыста су айдынының жылуы айналадағы аумақтың қатты суығын жұмсартады. Бұл өңірдің ауыл шаруашылығына және экожүйесінің тұрақтылығына оң әсер етеді.

Алакөлдің экологиялық маңызына қарамастан, көл бірқатар экологиялық мәселелер бар. Соның бірі - туризмнің әсері. Соңғы жылдары Алакөлдің туристік танымалдылығының артуы қоқыс, су және топырақ ластануына әкелді. Демалыс базаларының инфрақұрылымы экологиялық стандарттарға толық сәйкес келмейді, бұл көлдің тазалығына қауіп төндіреді.

Су деңгейінің төмендеуі

Климаттың өзгеруі және алабтағы өзендердің су ағынының азаюы Алакөлдің су деңгейіне әсер етуде. Бұл экожүйенің тепе-теңдігін бұзуы мүмкін.

Браконьерлік және биоалуантүрліліктің азаюы

Заңсыз балық аулау және құстардың ұяларын бұзу сияқты әрекеттер көлдің фаунасына зиян келтіреді.

Алакөлдің экологиялық маңызын сақтау үшін бірқатар шаралар қолға алынған. Мәселен, 1998 жылы Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы құрылды, оның мақсаты – көлдің биоалуантүрлілігін сақтау және сирек кездесетін құстарды қорғау. Қорық 74 000 гектар аумақты қамтиды.

Ғалымдар көлдің су сапасын, флора мен фаунаның жай-күйін бақылап, экологиялық өзгерістерді зерттейді. Туризмді дамытуда экологиялық стандарттарды сақтауға бағытталған жобалар жүзеге асырылуда. Мысалы, қоқысты басқару және экологиялық таза инфрақұрылым құру бастамалары қолға алынған.

Алакөлдің экологиялық маңызы оның мәдени және рухани құндылығымен де байланысты. Халық арасында көлдің емдік қасиеттері мен тылсым күші туралы аңыздар сақталған, бұл жергілікті халықтың табиғатпен байланысын күшейтеді. Экологиялық сауаттылықты арттыру арқылы Алакөлді қорғауға деген қоғамдық қолдау да өсуде.ҚорытындыАлакөл – Қазақстанның экологиялық қазынасы, ол биоалуантүрлілікті сақтауда, су ресурстарын реттеуде және климаттық тепе-теңдікті қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Көлдің аралдары мен жағалаулары сирек кездесетін құстар мен жануарлардың мекені болса, оның суы мен минералды бұлақтары өңірдің гидрологиялық жүйесін байытады. Дегенмен, туризмнің өсуі, климаттың өзгеруі және басқа да қауіптер Алакөлдің экожүйесіне зиян келтіруде. Сондықтан көлді қорғау және экологиялық туризмді дамыту – болашақтағы маңызды міндет. Алакөлдің экологиялық маңызы оның табиғи байлығы мен мәдени мұрасының үйлесімі арқылы Қазақстанның және Орталық Азияның экожүйесінде ерекше орын алады.

Алакөл және оның айналасындағы аумақ, әсіресе Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы, құстардың ұя салуына, миграциясына және қыстауына қолайлы орта болып табылады. Көл Рамсар конвенциясына сәйкес сулы-батпақты жерлердің тізіміне енгізілген, бұл оның орнитологиялық маңызын растайды. Алакөл алабында 200-ден астам құс түрі тіркелген, олардың ішінде сирек кездесетін және жойылу қаупі бар түрлер де бар. Төменде Алакөлде кездесетін негізгі құстар түрлері және олардың ерекшеліктері қарастырылады.1. Сирек кездесетін және қорғалатын құс түрлеріАлакөл көлінің аралдары (Үлкен және Кіші Аралтөбе, Белқұдық) мен жағалаулары сирек кездесетін құстардың ұя салуына қолайлы. 

Бұл түрлер халықаралық және ұлттық Қызыл кітапқа енгізілген.
Соның бірі – Қоқиқаз. Дүние жүзінде жойылу қаупі бар бұл құс Алакөлде ұя салады. Қоқиқаз – ірі су құсы, оның қанаты 3 метрге дейін жетеді. Олар көлдің балықтарымен қоректенеді және Үлкен Аралтөбе аралында колониялар құрады. Алакөл – қоқиқаздың Қазақстандағы ең ірі ұя салу орындарының бірі.

Қызылтұмсық қарақұйрық (Limosa limosa): Бұл құс миграция кезінде Алакөлге тоқтайды. Оның ұзын тұмсығы және қара-қызыл түсті аяқтарымен ерекшеленеді. Көлдің батпақты жағалаулары қызылтұмсық қарақұйрықтың қоректенуіне қолайлы.

Қарабауыр бұйра бірқазан (Phalacrocorax carbo): Бұл құс көлдің балықтарымен қоректенетін су құсы. Олар Алакөл аралдарында колониялар құрып, ұя салады. Қарабауыр бірқазанның популяциясы көлдің экожүйесінің саулығын көрсетеді.

Аққұтан (Egretta garzetta): Кішкентай аққұтандар Алакөлдің жағалауларында жиі кездеседі. Олар су жағасында балық және ұсақ шаян тәрізділермен қоректенеді.

Алакөл – құстардың Еуразия мен Африка арасындағы миграциялық жолындағы маңызды аялдама. Көлдің батпақты және сулы аумақтары миграция кезінде демалуға және қоректенуге қолайлы.Қоңыр қаз (Anser anser): Бұл қаз түрі көктем және күз айларында Алакөл арқылы ұшып өтеді. Олар көлдің қамыс өскен жағалауларында демалады.

Сұр тырна
Миграция кезінде сұр тырналар Алакөл маңындағы батпақты жерлерде тоқтайды. Олардың биіктігі 1 метрден асады және әдемі «би» қимылдарымен танымал.

Қарамойын қаз
Бұл сирек кездесетін қаз түрі Алакөлде миграция кезінде байқалады. Олардың популяциясы климаттың өзгеруіне байланысты азайып барады.

Алакөлдің жағалаулары мен аралдарында жергілікті экожүйеге бейімделген құстар да мекендейді. Олар көлдің қоректік базасына және климаттық жағдайларына тәуелді.Қамыс торғайы (Acrocephalus scirpaceus): Бұл ұсақ құс қамыс өскен жерлерде ұя салып, жәндіктермен қоректенеді. Олар Алакөлдің батпақты аймақтарында көп кездеседі.

Су шымшығы
Көл жағалауындағы ұсақ құс, ол су жағасындағы жәндіктер мен шаян тәрізділерді жейді.

Шағала түрлері
Алакөлде әртүрлі шағала түрлері, соның ішінде күміс шағала (Larus argentatus) және қарабас шағала (Larus ridibundus) кездеседі. Олар балық және су бетіндегі қалдықтармен қоректенеді.
Алакөлдің құс түрлерінің алуантүрлілігі көлдің экологиялық маңызын көрсетеді. Көлдің сулы-батпақты аумақтары құстар үшін қауіпсіз баспана болып табылады, әсіресе миграция және ұя салу кезеңдерінде. Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы (74 000 га) құстарды қорғауға және олардың мекендеу ортасын сақтауға бағытталған. 

Қорғау шаралары ретінде қорық аумағында мониторинг жүргізіледі, туристік аймақтарда экологиялық ережелер енгізілуде, ал орнитологтар құс популяциясын зерттеуді жалғастыруда.
Жергілікті халық арасында Алакөл құстарына қатысты аңыздар бар. Мысалы, қоқиқаздардың колониялары көлдің тылсым күшінің белгісі деп саналады. Халық арасында құстардың кешкі уақыттағы әндері рухани әлеммен байланысты екені туралы сенімдер бар. Сондай-ақ, сирек кездесетін құстардың ұшып келуі жақсылықтың нышаны ретінде қабылданады.ҚорытындыАлакөл – құстардың 200-ден астам түрінің мекені, оның ішінде қоқиқаз, қарабауыр бірқазан, қызылтұмсық қарақұйрық сияқты сирек түрлер бар. Көлдің сулы-батпақты аумақтары мен аралдары миграциялық және жергілікті құстар үшін маңызды баспана болып есептеледі.

Бүгінде Алакөлдің орнитологиялық ортасы Рамсар конвенциясымен қорғалады. Дегенмен, туризм, браконьерлік және климаттың өзгеруі құс түрлеріне қауіп төндіріп отыр.

Суреттер ашық дереккөзден алынды.