Қазан – түркі әлемінің білім мен баспа орталығы

ХІХ ғасырдың соңында Қазан қаласы бүкіл Еділ бойы мен түркі-мұсылман халықтарының басты оқу және мәдени орталығына айналды. 1804 жылы негізі қаланған Қазан Императорлық университеті Шығыстану факультетімен әйгілі болып, шығыс тілдері мен мәдениетін зерттеудің ұйытқысы болды. Сондай-ақ 1873 жылы ашылған Қазан ветеринарлық институты – Ресейдегі үшінші малдәрігерлік жоғары оқу орны. Ол да дала шаруашылығы үшін маңызды мамандар даярлай бастады. 

Қазанның баспаханалары қазақ тіліндегі кітаптарды шығаратын орталық болды: мұнда Абай, Ақмолла, Мәшһүр Жүсіп сынды қазақ және татар ойшылдарының еңбектері, оқулықтар мен фольклорлық жинақтар жарық көрді. 1917 жылға дейін Қазан баспаларынан 700-ден астам қазақ кітаптары мен жинақтары шыққаны айтылады. Осылайша, Қазан қаласы сол кездегі қазақ даласы үшін білім мен мәдениеттің қақпасына айналды.

Алғашқы қарлығаштар: Қазан университетіндегі қазақ жастары

Қазақтар арасынан Қазан университетіне алғаш оқуға түскендер XIX ғасырдың бірінші жартысында пайда болды. Мысалы, Оразалы Құрбанов 1829 жылы Шығыстану факультетіне қабылданып, адъюнкт-профессор И.Халфиннің көмегімен емтиханды үздік тапсырғаны белгілі. Денсаулығына байланысты Оразалы оқуын аяқтай алмағанымен, кейін қазақ сахарасында мектеп ашу жобаларын ұсыну арқылы Ыбырай Алтынсаринге жәрдемдескендігі тарихтан мәлім. Бұл дерек бойынша Қазан университетінде тұңғыш қазақтың бірі болып Оразалы Құрбанов оқыды деуге болады.

1840-жылдары Бөкей Ордасының ханы Жәңгір (Жиһангер) өз ұлтының жастарын жоғары білімге тарту ісін бастады. Белгілі заңгер-ғалым, академик Салық Зимановтың зерттеулеріне қарағанда, Жәңгір хан Ресей билігінен рұқсат алып, 1844 жылы Ордадан талапты төрт жасты Қазан университетіне оқуға аттандырған. Сол төрттіктің бірі – Әлмұхамед Қуатов (Ахметұлы) еді. Архив құжаттарына сәйкес, Қуатов 1844 жылы Қазан университетінің студенті атанып, 1847 жылы оқуын тәмамдаған, ал 1848 жылы «кандидат» ғылыми дәрежесін (ол дәуірде бұл магистр деңгейі есептелген) алған. Әлмұхамед Қуатов осылайша қазақ арасынан шыққан алғашқы құқық магистрі атанды. Тарихшы Г.Сұлтанғалиева да Орынбор өңірінен 1836-1866 жылдары Қазан университетін бітірген 23 жастың екеуі қазақ екенін атап көрсетіп, олардың бірі Әлмұхамед Қуатов екенін нақтылайды, екінші қазақ студентінің есімі архивте көрсетілмегенін жазады. 

1844 жылдың 29 мамырында Қазан университетінің Ғылыми кеңесі Бөкей ханы Жәңгірді университеттің Құрметті мүшесі ретінде сайлаған. Бұл – қазақ қоғамы мен Қазан ортасының өзара байланысын білдіретін символикалық оқиға. Хан Жәңгір білімді жас ұрпақты өрлетуге мүдделі болып, өз кітапханасындағы құнды қолжазбаларды (мысалы, Қадырғали Жалайыридың «Жамиғат-тауарих» жинағын) Қазан университетіне тапсырғаны да мәлім. 

XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ жастарының Қазанға білімге баруы біртіндеп көбейді. 1877 жылдан бастап қазақтар жүйелі түрде Қазан университетіне түсіп отырды. Мәселен, Бөкей ханның немересі, патша шенеунігі Ғұбайдолла Бөкеев 1882 жылы Орынбор губернаторына жазған хатында қанша қазақ баласы гимназия бітіріп, жоғары оқу орындарына түскені туралы мәлімет сұратқан. Сол жауап хатта бір қазақ жастың Санкт-Петербург университетіне, бірінің Қазан университетіне түскені, бірақ Қазандағы студент Өміржан Бекмұхамедов іш сүзегінен қайтыс болғаны хабарланған екен. Бұл дерек 1880-жылдары да Қазанда қазақ студенттері болғанын көрсетеді. 

1880-жылдардың аяғы мен 1890-жылдары Қазан университетінде оқыған қазақтардың бірі – Жансұлтан Сейдалин (1856-1919). Ол Орынбор гимназиясын күміс медальмен бітіріп, 1878 жылы Қазан университетінің заң факультетіне қабылданған. Жансұлтан оқуын табысты аяқтап қана қоймай, ғылыми жұмыс та жазған: университеттің Ғылыми кеңесі «курсты бітіріп, кандидаттық диссертациясын қорғағаны үшін Жансұлтан Сейдалинге құқық магистрі дәрежесі берілсін» деген шешімді Торғай облысы әскери губернаторының атына жолдаған. Сөйтіп, Жансұлтан Сейдалин Қазан университетін тәмамдаған қазақтардың ішінде екінші құқық магистрі болып шықты. Ол өз зерттеулерінде 1867-68 жылдардағы Дала ережесін талдап, дала басқару жүйесі көшпенді тұрмыс ерекшеліктеріне сай болуын талап етіп, отаршыл әкімшілікке сын айтқан. Жансұлтан Сейдалин кейінірек қазақтың ұлттық баспасөзіне араласып, «Айқап» журналына құқық тақырыптарында мақалалар жазып, елдегі реформаларға үн қосты.

Қазан ветеринарлық институтындағы тұңғыштар

Қазан қаласындағы малдәрігерлік институт та қазақ жастарын ерте тартты. 1876 жылы 27 мамырда патша үкіметі Орынбор гимназиясында оқып жатқан қазақ (сол кездегі құжатта «қырғыз» деп аталған) түлектері Алдияров пен Чуваковқа арнайы стипендия тағайындап, Қазан ветеринарлық институтында білім алуына мүмкіндік берді. Бұл – қазақ жастарының ветеринария саласындағы алғашқы қадамдарының бірі еді. Нұрмұхамед Қауменұлы Алдияров – сол алғашқы малдәрігерлік білім алған қазақтардың бірі. Архив деректерінде оның есімі кездеседі, алайда бір кездері қателікпен ұлты татар деп жазылғаны да анықталып түзетілді. Алдияровпен қатар оқыған Чуваков туралы дерек аз, аты-жөні толық анықталмағанымен, оның да қазақ екені құжатта көрсетілген. 

Кейінгі жылдары Қазан ветеринарлық институтына түскен қазақтардың саны артты. Тарихшы Б.Кенжетаевтың мәліметі бойынша, 1877-1917 жылдар арасында бұл институтқа жалпы саны 25 қазақ оқуға түсіп, соның 22-сі оқуын тәмамдаған екен. Олардың ішінде бітірмей қалғандары көбіне қаржы жетіспеушілігінен немесе сырқат себептерінен оқуын тоқтатуға мәжбүр болған. Дегенмен, сол дәуірде ветеринарлық институтты аяқтаған 22 маман – қазақ халқының ветеринария саласындағы тұңғыш кәсіби кадрлары болып саналады. 

Сол кезеңде Қазан университеті мен институттарында жүзге жуық қазақ жастары білім алған делінеді. Олардың бір бөлігі оқу орнын тәмамдап, елге жоғары білімді маман болып оралды. XX ғасырдың басында Қазан ветеринарлық институтында оқыған қазақтар арасынан кейін ірі қайраткер ретінде танылған тұлғалар шықты. Солардың бірі – Батыс Алаш-Орда жетекшілерінің бірі, Бижанғали Жанқадам. Ол 1912-1917 жылдары Қазан малдәрігерлік институтында оқып, мал дәрігері мамандығы бойынша диплом алды. Жанқадам студенттік кезінің өзінде қоғамдық-саяси өмірге белсене араласты: 1916 жылы Қазан қаласындағы қазақ студенттері атынан патшаның тыл жұмыстарына адам алу туралы жарлығына қарсылық білдіріп, солдаттыққа алынған қазақ жігіттеріне көмек көрсету мәселесі жөнінде «Қазақ» газетіне хат жазушылардың бірі болды. 1917 жылғы төңкеріс заманында Б.Жанқадам еліне оралып, Жымпиты уездік земство басқармасының төрағасы болып сайланды, Алашорда үкіметін нығайту ісіне атсалысты. Осындай жоғары білімді малдәрігер мамандар қазақ даласында жұқпалы ауруларға қарсы шаралар ұйымдастырып, ветеринарлық қызметтің қалыптасуына үлес қосты.

Қазақ зиялыларының қалыптасуына Қазанның әсері

Қазан университеті мен ветеринарлық институтын тәмамдаған қазақ жастары ұлт интеллигенциясының өзегін құрады. Олар тек диплом алып қана қоймай, Қазанның көпұлтты зиялы ортасынан саяси санасы оянып, халықтың мұң-мұқтажын түсінген қайраткерлер болып шықты. Білімнің арқасында қазақ жастары өз ұлтының мүддесі үшін күресуге мүмкіндік алды, жазған ғылыми еңбектері мен мақалалары сол заманның профессор-оқытушылары тарапынан жоғары бағаланғаны архив құжаттарынан көрінеді. 

Мәселен, Қазан университетінің студенттері Иса Қашқынбаев пен Әбубәкір Иманбаев татар зиялылары бас қосатын «Шығыс клубында» пікірталастарға қатысып, ой бөлісіп жүргені белгілі. Бұл қазақ жастарының жалпы империядағы азаттық қозғалысы идеяларына ерте араласуына жағдай жасады. Қазан қаласындағы оқу жылдарында қазақ студенттері ұлттық мәдениетті насихаттауға да ден қойды. Қазақ жастары Қазанда жүріп өздерінің ән-күйлерін орындап, этнографиялық өнерге қызығушылық танытқан. Тарихи деректерге қарағанда, XX ғасыр басында Қазанда оқитын қазақ жастарының өздерінің ән-хоры да болған. 

1908 жылы татардың «Жұлдыз» газеті граммофонға жазылған татар әндері пластинкасына қазақтың «Әмірхан» және «Көке» атты әндері де енгенін хабарлаған. Ал 1914 жылы Қазанның «Қояш» газеті қазақ студенті Нұрбаевтың орындауында «Қарға», «Ғайземжан», «Зылиха» сияқты халық әндері күйтабаққа жазылып шыққанын жазды. Бұл деректер қазақ жастарының Қазан сахнасында өз өнері мен мәдениетін таныстырып, түркі халықтарының рухани алмасуына септігін тигізгенін көрсетеді. Сан қырлы тәлім алған Қазан түлектері елге оралған соң әр салада ұлтқа қызмет етті. 

Заңгерлер сот-медресе реформаларын қолға алып, халықтың құқықтық сауатын көтерді. Мысалы, Жансұлтан Сейдалин оқу бітірген соң дала әкімшілігінде қызмет етіп, кейінірек қазақ судьяларының съезіне қатысып, билер сотын жетілдіру туралы ұсыныстар айтты. Дәрігер-ветеринарлар жұртты мал ауруларынан сақтандырып, аграрлық секторда жаңашылдық енгізді. Инженер-техниктер, мұғалімдер мен басқа мамандар да қазақ қоғамының әр саласын өркендетуге атсалысты. Әсіресе Қазаннан білім алып шыққан жастардың ішінде XX ғасырдың басында Алаш қозғалысының жетекшілері шыққаны байқалады. Олар дәуір толқынында халықты ояту, ұлттық бірегейлікті сақтау жолында күрескер тұлғаларға айналды. 1917 жылғы төңкеріс кезеңінде бұл оқығандар бүкіл қазақ даласын қамтыған Алаш идеясы төңірегіне топтасып, ұлттық автономия орнату талпынысына белсене кірісті. Мәселен, Бижанғали Жанқадам, Халел Досмұхамедов, Иса Қашқынбаев, Бақытжан Қаратаев сынды Қазан мен басқа шаһарларда оқыған азаматтар Алашорда үкіметінде қызмет атқарып, ел болашағы үшін маңызды шешімдер қабылдауға атсалысты.

Қазан университеті мен ветеринарлық институтта білім алған алғашқы қазақ зиялылары – ұлт тарихындағы тұңғыш қарлығаштар болды. Олар шығысы мен батысының тоғысқан ортасы – Қазан қаласында тың білім мен тәжірибе жинап, сол арқылы қазақ қоғамына жаңа леп ала келді. 1917 жылға дейін бұл екі оқу орнын барлығы 30 қазақ азаматы ойдағыдай тәмамдап шыққаны белгілі, олардың біразы ғылым кандидаты, магистр дәрежелеріне ие болды. Қазан шаһарында өткен жылдар қазақ студенттерінің дүниетанымын кеңейтіп, отаршылдық бұғаудағы халқының тағдырына жанашырлықпен қарауға тәрбиеледі. Мұрағаттық деректер мен сол кезеңнің баспасөз материалдары Қазанда оқыған қазақ жастарының тек білім алумен шектелмей, қоғамдық жұмысқа араласқанын айғақтайды. 

Өз заманының озық ойлы түлегі атанған бұл азаматтар кейінгі ғылыми, әдеби және саяси өмірде қомақты үлес қосты. Олардың қатарында алғашқы қазақ заңгерлері, дәрігерлері, педагогтары, журналистер мен мемлекет қайраткерлері бар еді. Өкінішке қарай, кеңес заманында көпшілігінің есімі ұмыттырылып, еңбектері цензураға ұшырады. Дегенмен бүгінгі тәуелсіздік дәуірінде архивтерден табылған жаңа деректер негізінде олардың өмірі мен қызметі қайта зерттеліп, халқымен қауышуда. Қазан білім ордалары қабырғасынан түлеп ұшқан тұңғыш қазақ зиялылары – Алаш рухын алып жүрекпен сезінген, егемендік пен жаңару жолында аянбай еңбек еткен тұлғалар. Олардың тарихи тәжірибесі мен мұрасы – қазақ елінің рухани жаңғыруындағы баға жетпес қазына. Сондықтан Қазанда оқыған алғашқы қазақтар туралы шынайы деректерді танып-білу, насихаттау – ұлт тарихын толықтыру жолындағы маңызды қадам болып қала бермек.