Қазақтың ауыз әдебиеті, батырлар жыры мен тарихи деректерде атақты тұлпарлар мен арғымақтар туралы көптеген мәліметтер сақталған. Бұл мақалада қазақ батырлары мен хандары мінген атақты жылқылар мен олардың ерекшеліктері қарастырылады.

Қазақ халқы жылқыны «төрт түліктің төресі» деп қастерлеген. Ежелгі сақтар мен арийлер кезеңінен бастап жылқы көшпелі халықтардың өмірінде маңызды рөл атқарды. Грек тарихшысы Геродот сақтардың аттарына мыстан сауыт кигізіп, жүгендерін алтынмен әшекейлегенін жазған. Қазақ батырлары мен хандары да өздерінің тұлпарларын ерекше күтіп, оларға мәнді есімдер берген. Тұлпарлардың атаулары олардың түсіне, қасиетіне немесе батырдың қиялына байланысты қойылған. Мысалы, «Қобыландының Тайбурылы», «Алпамыстың Байшұбары», «Қабанбайдың Қубасы» сияқты тұлпарлар халық жадында мәңгі сақталған.

Батырларға серік болған тұлпарлар

Қобыланды батырдың Тайбурылы

Қобыланды батырдың Тайбурылы – қазақ батырлар жырындағы ең атақты тұлпарлардың бірі. Бұл жылқы өзінің жүйріктігімен және батырға қиын сәттерде көмектесуімен танымал. «Қобыланды батыр» жырында Тайбурыл иесін жау қолынан құтқарып, ұзақ жорықтарда төзімділігімен ерекшеленген. Тайбурылдың аты оның мықтылығы мен жүйріктігін білдіреді, себебі «бурыл» сөзі жылқының түсіне қатысты болса, «тай» оның жас және ширақ екенін көрсетеді.

Алпамыстың Байшұбары

Алпамыс батырдың Байшұбары – эпостардағы тағы бір аңызға айналған тұлпар. Байшұбар өзінің шұбар түсімен және ұзақ жолға төзімділігімен ерекше. Жырда Байшұбар Алпамыстың сенімді серігі ретінде суреттеледі, оның иесі қысылғанда тіл бітіп, ақыл айтатын керемет қасиеті бар. Бұл тұлпардың бейнесі қазақтың мифологиялық түсініктеріндегі жылқының киелілігін көрсетеді.

Қабанбай батыр мінген Қубас ат

Қаракерей Қабанбай батырдың Қубас аты жорықтарда ғана емес, бәйгелерде де ерекше көзге түскен. Аңыз бойынша, Қубасты Қабанбайға нағашысы Боранбай таңдап берген. Бұл жылқының биіктігі нардай, кеуделі, кесек болғаны сонша, оны көрген жұрт таңғалған. Қубастың ерекшелігі – басындағы етсіз, сүйекті құрылымы, бұл оның жүйріктігін көрсететін белгі болған.

Райымбек батырдың Көкойнағы 

Райымбек батырдың Көкойнақ аты – оның жоңғарларға қарсы соғыстардағы сенімді серігі. Ел аузындағы аңызда Райымбек жеті жасында нағашысы Қабанбайдың бес мың жылқысының ішінен арық көк құлынды таңдаған. Нағашылары таңғалғанымен, кейін Көкойнақ атақты жүйрікке айналып, Райымбектің жорықтарында ерен ерліктерге сеп болған.

Амангелді батыр мінген Шалқасқа 

Амангелді Үдербайұлының Шалқасқа аты 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде батырдың сенімді серігі болған. Шалқасқа өзінің жүйріктігімен және төзімділігімен ерекшеленген. Бұл аттың аты оның ақшыл түсіне байланысты қойылған болуы мүмкін.

Исатайдың Ақтабаны

Исатай Тайманұлының Ақтабан аты да тарихта ерекше орын алады. Ақтабан ХІХ ғасырдағы көтерілістер кезінде Исатайдың жорықтарында маңызды рөл атқарған. Оның ақ түсі батырдың рухын және тазалығын бейнелейтін символ ретінде қабылданған.

Хандар тақымдаған тұлпарлар

Абылай ханның Нарқызыл тұлпары

Абылай ханның Нарқызыл аты тарихи жырларда ерекше аталады. Аңыз бойынша, Бөгенбай батыр 15 жасар Абылайға бата беріп, өзінің Нарқызыл атын сыйға тартқан. Бөгенбайдың: «Жылқының тұлпары еді Нарқызылым» деген сөзі осы аттың ерекше қасиеттерін көрсетеді. Нарқызыл Абылайдың жоңғарларға қарсы соғыстарында сенімді серік болған.

Кенесары ханның Ақлағыры

Кенесары ханның Ақлағыр аты оның жорықтарындағы ерекше серігі болған. Ілияс Есенберлиннің жазбаларында Ақлағырдың биіктігі мен күші «кішігірім түйедей» деп сипатталады. Ақлағыр Кенесарының Ресей отаршылдығына қарсы күресінде маңызды рөл атқарған.

Шыңғыс хан Ақбоз атты тұлпар мінген

Шыңғыс ханның ата-бабаларымен байланысты мифологиялық деректерде оның ақбоз аты жиі аталады.

«Күлтегін» жырында Шыңғыс хан ақбоз атқа мініп, жорыққа шыққаны айтылады. Ақбоз аттың жауынгерлік рухы мен төзімділігі батырлардың жеңістеріне сеп болған.

Тарихи деректер мен аңыздарда айтылуынша Шыңғыс ханның бірнеше тұлпары болған. «Моңғолдың құпия шежіресінде» Шыңғыс ханның қара түсті жүйрік аты болғаны туралы дерек бар. Қарабоз ұзақ жорықтарда және шайқастарда қолданылған. Қарабоз – қара немесе қара-боз түсті жылқы. Бұл аттың атауы оның күштілігі мен шыдамдылығына байланысты қойылған. Бұл тұлпар Шыңғыс ханның әскери маневрлерінде таптырмас серік болған. 

Сарыала тұлпар

Бұл атау Шыңғысхан мінген тұлпардың сирек кездесетін түсі мен сымбаттылығына байланысты қойылған. Шыңғыс ханның сары түсті аты туралы кейбір моңғол аңыздарында айтылады. Сарыала ханның салтанатты рәсімдерде немесе маңызды кездесулерде мінген аты ретінде сипатталады. Оның алтындай жарқыраған түсі Шыңғыс ханның билік пен ұлылық символы ретінде қабылданған.

Шыңғыс ханның өмірінде жылқылар тек көлік құралы емес, сонымен қатар оның әскери стратегиясының негізгі элементі болған. Моңғол империясының табысы көп жағдайда жылқылардың жүйріктігі мен төзімділігіне байланысты болды. Шыңғыс ханның әскерінің жылдам қозғалысы, қарсыластарын таңғалдыруы және ұзақ қашықтыққа жорық жасауы осы тұлпарлардың арқасында мүмкін болған. 

Моңғол шежірелері мен парсы тарихшысы Рашид ад-Диннің жазбаларында Шыңғыс ханның әр жорыққа бірнеше жылқы алып шыққаны айтылады. Әрбір жауынгер 3-4 жылқымен жүріп, шаршаған аттарды ауыстырып отырған. Бұл тактика моңғолдардың ұзақ қашықтықтағы шайқастарда артықшылық алуына септігін тигізді.

Моңғолдарда жылқы киелі жануар саналған. Шыңғыс ханның тұлпарларына ерекше күтім жасалып, оларға мифтік қасиеттер берілген. Кейбір аңыздарда жылқылардың иесімен «тіл табысып», қиын сәттерде ақыл айтқаны туралы әңгімелер бар.

Моңғол және түркі эпостарында Шыңғыс ханның жылқылары көбінесе асқақ рухпен байланыстырылады. Мысалы, кейбір аңыздарда оның тұлпарлары көктен түскен немесе Тәңіріден жіберілген деп сипатталады. Бұл жылқылардың атаулары олардың түсіне (Ақбоз, Қарабоз, Сарыала) немесе қасиеттеріне (жүйрік, төзімді) байланысты қойылған.

Қазақ мәдениетінде тұлпарлар тек батырлардың серігі ғана емес, сонымен қатар ұлттық мифология мен фольклордың маңызды бөлшегі. «Ер Төстік» және «Алтын сақа» сияқты ертегілерде тұлпарлар иесі қысылғанда тіл бітіп, ақыл айтатын керемет қасиетке ие. Батырлар жырында тұлпарлардың сипаты «шырақтай жанған томағакөз», «от орнындай тұяқты» деген теңеулермен суреттеледі.

Қазақтар жылқыны қолға үйрету арқылы көшпелі өркениеттің дамуына үлкен үлес қосқан. Археологиялық қазбалар Қазақстан аумағында жылқының б.з.б. 7000 жыл бұрын қолға үйретілгенін дәлелдейді. Арийлердің ұшқыр тұлпарлары, сақтардың алтынмен әшекейленген аттары және қазақтың асыл тұқымды арғымақтары осының айғағы.

Қазақтар жылқыны қолданылу мақсатына қарай бірнеше топқа бөлген: 

- Арғымақ және тұлпар – асыл тұқымды, жүйрік аттар, негізінен батырлар мен хандар мінген;

- Қазанат – алыс жолға төзімді, ауыр жүк артуға жарамды жылқылар;

- Жабы – ет және сүт өндіру үшін өсірілетін жылқылар. 

Жылқылардың атаулары олардың түсіне, қасиетіне немесе иесінің қиялына байланысты қойылған. Мысалы, түсіне байланысты: Байшұбар, Қарақасқа, Ақтабан, Нарқызыл; қасиетіне байланысты Қубас, Салпаңқұлақ, Қақпанбел деп аталған. 

Қазіргі таңда қазақтың тұлпарлары мен арғымақтары ұлттық мәдениеттің маңызды бөлігі ретінде сақталуда. Бәйге, көкпар, қыз қуу сияқты ұлттық спорт түрлері жылқының маңызын арттыра түседі. Дегенмен, асыл тұқымды жылқыларды өсіруде мамандардың аздығы және субсидия мәселелері кедергі болып отыр. Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы Амин Акимбековтің айтуынша, қазақ жылқылары -60°C суыққа төзімді және холестеринсіз ет пен емдік қасиеті бар сүт береді.

Қазақ батырлары мен хандары мінген тұлпарлар – ұлттық тарих пен мәдениеттің ажырамас бөлігі. Тайбурыл, Байшұбар, Қубас, Көкойнақ, Нарқызыл сияқты атақты жылқылар батырлардың ерлігін толықтырып, халық жадында мәңгі қалды. Бұл тұлпарлардың есімдерін жаңғырту – ұлттық құндылықтарды сақтаудың маңызды жолы. Қазақтың «Ат – ердің қанаты» деген сөзі жылқының батырлар мен хандардың өміріндегі орнын айқын көрсетеді.