Ұлан-ғайыр далада үстемдік құрып, бірнеше мәрте алып империя құрған сақ, ғұн секілді түрік тайпаларының батыс еуропалық риттер, рыцарь немесе жапон самурайларының кодекстері секілді өздеріне тән әскери тәртібі, бұлжымас серт-заңдары болған.

Берісін айтқанда, Шыңғыс ханның «Ұлы жасақ» заңы, «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», әз-Тәукенің «Жеті Жарғысы», бертіндегі «Абылайдың қара жолы» атанып кеткен дала заңдар жинағында қатаң әскери реформа, ұжымдық жауапкершілік, аманат пен антқа адалдық, опасыздық және қиянаттан сақ болу, бұйрыққа бағыну әрі оны сөзсіз орындау секілді құндылықтарға негізделген мызғымас әскери иерархиясы – осы сөзіміздің дәлелі. 

Расы керек, ұзақ уақыт бойы тұран түріктерінің, соның ішінде қазақ халқының әскери тарихы мен әскери өнеріне қатысты зерттеу жұмыстары жасалған жоқ. Осының салдарынан «Қазақтың әскери мәдениеті болды ма?» деген сауалдар төңірегінде біраз мәселенің басы ашылмай келді. Оның үстіне жазба деректердің жоқтығы да біраз қол байлау болды. Зерттеушілердің айтуынша, қазақтың жеке өзіне қатысты, яғни XV ғасырдан бергі уақыттардағы әскери тарихы мен әскери мәдениеті туралы мәліметтер ортаазиялық, қытайлық және орыс құжаттарында ғана сақталған. Оның өзі тек XVIII-XIX ғасырдағы деректер болып отыр. 

Аталмыш мәселе Қалиолла Ахметжанұлы бастаған санаулы зерттеуші бойлап көрген екен. Отандық басылымдардың бірінен автордың «Ел ерсіз, ер киесіз болмас» атты шолу мақаласына тап болдық. Мақалада ол халқымыздың батырлық эпос деректеріне негіз ете отырып, ерте және ортағасырлық түрік тілдес көшпелілер қоғамына тән жауынгерлік сословиесі мен жауынгерлік кодексінің болғанын дәлелдеп шыққан.

Кейін бұл саланы белгілі ғалым, талантты зерттеуші Серікбол Қондыбай жалғастырды. Нәтижесінде «Жауынгерлік рух кітабы» атты аса құнды зерттеу кітабы дүниеге келді. С. Қондыбай бұл еңбегінде қазақтың әскери тарихы мен әскери мәдениетінің, оған қоса терминологиясының тарихын мынадай шартты кезеңдерге бөліп қарастырады:

Бірінші – ежелгі заман (б.з. V ғасырға дейінгі ғасырлар мен мыңжылдықтар);

Екінші – түрік заманы (б.з. VI-XV ғасырлар);

Үшінші – қазақ заманы (XV-XIX ғасырлар).

Қазақ әскерінің тарихы — бұл жай ғана соғыстар шежіресі емес, бұл еркіндік сүйгіш халықтың рухы мен мемлекеттілігінің қалыптасу жолын көрсетеді. Қазақ халқының әскери өнері сан ғасырлар бойы «Ат үстінде күн кешкен» көшпелілер мәдениетінің негізінде қалыптасты. Ұлы Даланың стратегиялық ерекшеліктері қазақ жауынгерін әлемдегі ең жылдам әрі төзімді сарбаздардың біріне айналдырды.

Ежелгі жауынгерлер

Қазақ әскерінің «генетикалық коды» сақтардан, ғұндардан және Түркі қағандықтарынан бастау алып, Шыңғыс хан империясы тұсында шырқау шегіне жетті.

Қазақ жеріндегі әскери өнердің алғашқы іргетасын қалаған — Сақтар мен Ғұндар.

Сақтар (Б.з.б. VIII–III ғғ.)

Сақ жауынгерлері әлемде алғашқылардың бірі болып катафрактарийлерді (ауыр қаруланған атты әскер) қалыптастырды.

Тактика: «Парфиялық соққы» деп аталатын, шегініп бара жатып, артына бұрылып садақ ату әдісін меңгерген.

Жарағы: Аты аңызға айналған қысқа семсер — ақинақ пен құрама садақ.

Ғұндар (Б.з.б. IV ғ. – б.з. IV ғ.)

Ғұндар әскери іске «темірдей тәртіп» пен «ондық жүйені» енгізді. Мөде қағанның тұсында әскер қатаң иерархияға бағынды. Ғұндардың «ысқырушы жебелері» психологиялық қару ретінде қолданылып, жаудың зәресін алған.

Шыңғыс хан әскері - далалық соғыс машинасы болды

Шыңғыс хан құрған әскери жүйе - қазақ халқының кейінгі әскери құрылымына (Хандық дәуіріне) тікелей әсер етті. Тарихшылар Шыңғыс хан әскерінің 90%-ы түркі тайпаларынан (найман, керей, қоңырат, жалайыр, т.б.) тұрғанын айтады.

Шыңғыс хан әскері аса қатаң тәртіпке (Яса/Жасақ) негізделді. Соғыс кезінде біреу қашса, оның бүкіл ондығы өлім жазасына кесілетін. Бұл «бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығару» қағидасын орнатты.

Маневрлік қабілет: Шыңғыс хан әскері күніне 80-100 шақырым жол жүре алатын. Әр сарбаздың 3-4 ауыстыратын аты болған, бұл әскердің ешқашан шаршамауына мүмкіндік берді.

Қоршау өнері: Көшпелілер тек ашық далада ғана емес, тас қамалдарды алуды (инженерлік бөлімдер, тас лақтыратын машиналар) меңгерді.

Түркі қағандықтары мен Алтын Орда мұрасы

Түркі дәуірінде (VI-X ғғ.) әскери өнерде «Бөрілі байрақ» астына жиналу дәстүрі шықты. Бұл кезеңде қару-жарақ жасау өнері дамыды:

Сауыт-сайман: Көбе сауыт, берен сауыт және дулығалар жасау шеберлігі артты.

Стратегия: «Тұзақ» құру — жауды ортаға алып, екі қанаттан (оң қанат және сол қанат) соққы беру жүйесі толық қалыптасты.

Қазақ хандығы

Қазақ хандығы құрылған (1465 ж.) сәттен бастап әскери құрылым мемлекеттің басты тірегі болды. Қазақ әскерінің негізгі ерекшеліктері:

Жалпыхалықтық сипат: Соғыс бола қалған жағдайда кез келген ер азамат атқа қонып, жауынгерге айналуға міндетті болды. Бұл «Бүкіл халық - әскер» қағидасы еді.

Жеңіл атты әскер: Қазақтардың басты күші — жылдамдық. Олар садақ ату, найзагерлік және қылыштасу өнерін жетік меңгерген.

Әскери тактика: «Толғама» (қоршау), «Ай қораланды» және жалған шегіну арқылы жауды тұзаққа түсіру әдістері кеңінен қолданылды.

Қазақ әскери атақтары мен құрылымы

Көшпелілердің әскери жүйесі ондық жүйеге негізделді. Бұл жүйе әскерді басқаруды жеңілдетіп, тәртіпті күшейтті.

Сонымен қатар, халық арасында ерекше көзге түскен қолбасшыларға «Батыр», «Тархан», «Сардар» сынды лауазымдар берілген.

Қазақ хандығы құрылғанда (XV ғ.), Керей мен Жәнібек хандар жаңа жүйе ойлап тапқан жоқ, олар Алтын Орда мен Ақ Орданың әскери-әкімшілік жүйесін жалғастырды.

Рулық тулар: Әр рудың өз ұраны мен туы болды, бұл ұрыс даласында сарбаздардың тез жиналуына көмектесті.

Оң және Сол қанат: Әскерді «Баранғар» (оң) және «Жауанғар» (сол) деп бөлу дәстүрі Шыңғыс ханнан Қазақ хандығына тікелей өткен мұра.

Қазіргі Қазақстан армиясы

Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері 1992 жылы 7 мамырда Тұңғыш Президенттің жарлығымен құрылды. Бүгінгі таңда Қазақстан армиясы Орталық Азиядағы ең қуатты және заманауи жабдықталған күштердің бірі болып саналады.

Қазіргі құрылым:

Құрлық әскерлері: Армияның негізгі соққы беруші күші.

Әуе қорғанысы күштері: Аспан шебін қорғайтын заманауи ұшақтар мен зымыран кешендері.

Әскери-теңіз күштері: Каспий теңізіндегі мемлекеттік шекараны күзету.

Десанттық-шабуылдау әскерлері: Жоғары дайындықтағы резервтік күш.

 Қазіргі әскери шендер мен марапаттар

Тәуелсіз Қазақстанда әскери қызметшілердің мәртебесін айқындайтын арнайы шендер жүйесі бар. Олар негізгі үш топқа бөлінеді:

Сарбаздар мен сержанттар: Қатардағы жауынгер, сержант, штаб-сержант.

Кіші офицерлер: Лейтенант, капитан.

Аға және жоғары офицерлер: Майор, полковник, генерал, Армия генералы (ең жоғарғы шен).

Маңызды факт: Қазақстанның ең жоғарғы әскери марапаты — «Халық қаһарманы» атағы және «Отан» ордені.