Наурыз 

Сәлем бердік, Жас наурыз, жылдың басы! 

Жұрттың күткен мінекей ықыласы!

Көжесін қып, күйбеңдеп, басын асып,

Бермек һәркім барынша қонақасы. 

Келгеніңе құттықтап бірін-бірі,

Қуанышта, көрісіп кәрі, жасы.

Көңілі түгіл адамның сен келген соң,

Самарқанның елжіреп тұр көк тасы. 

Күйін көріп қуанған мұңсыз деме,

Толып жатқан көбінің бар мүддесі.

Табақ тартып, «Әмин!» деп қол жайды жұрт,

Батаңды бер жарылқар, жыл мырзасы!

«Қазақ» газеті, 1914 жыл 

Газета «Қазақ», ставшая в начале ХХ века главной трибуной национальной мысли и общественного мнения, была не только изданием, поднимавшим политико-социальные вопросы, но и значимой культурной площадкой, ставившей целью возрождение духовного мира и традиций казахского народа. В этом контексте статьи о Наурызе, опубликованные на страницах газеты, ясно отражают отношение алашской интеллигенции к празднику и ее национальное мировоззрение.

Деятели Алаша рассматривали Наурыз не просто как народный обычай, а как важную ценность, сохраняющую целостность нации и продолжающую ее историческую память. В газете отмечалось, что Наурыз среди казахов начинает редеть, и эта тенденция оценивалась с тревогой: указывалось, что тогда как другие народы сохраняют этот праздник, отдаление от него со стороны казахов является нежелательным явлением. Тем самым газета «Қазақ» поднимает вопрос возрождения Наурыза до уровня национальной задачи.

В статье «Наурыз құтты болсын!», опубликованной в газете в 1914 году, редакция углубляет историческое значение праздника Наурыз и подчеркивает его важность в печати. В статье эти строки переданы следующим образом:

«Наурыз» парсы сөзі. Бұл қазақша айтқанда «жаңа күн» деген сөз. Неліктен бұған жаңа күн деп ат қойған? Һәрбір өткен, кешегі күн, ескі болып, һәрбір үстіміздегі, бүгінгі күн, жаңа болмақшы емес пе? 9-ншы март күнін «жаңа күн» деп атаудың мәнісі не? Оның мәнісі мынау:

9-ншы мартта түн мен күн теңеледі. Сонан кейін күн ұзарып, жылы бола бастайды. Күн жылыға айналғаны – жазға айналғаны. Сондықтан 9-ншы март жаз басы болып табылады. Жаз болса, дүние жаңаланады: ағаш, шөп жасарып, жапырақтанып, гүлденіп, жаңа бұтақтар жаяды, мал, мақлұқтар балалап, төлденіп, жаңа ұрпақтар жаяды. Жылдың төрт тоқсанның ішінде дүниені жасартып, жаңалайтын тоқсаны – жаз. Сол тоқсанның басы 9-ншы март болғандықтан, бұл күн «Наурыз» иәғни «жаңа күн» деп аталады. Қысқан қыс өтіп, жайлы жаз келгені, адам түгіл қимылдаған, қыбырлаған жанның бәрі мейрам ететін бір мезгіл. Мұны жаңа жылдың басы деп, мейрам ету – дүниедегі нағыз бас ұнамды істердің бірі. Наурызды мейрам етушілер Үндістан, Иран, Ауған, Бұхара, Кауказ, Түркістан һәм біздің қазақ жерінде. Ертерек заманда Наурызды қазақтар тегіс мейрам етуші еді. Бас салып ет асып, бидай көже істеп, атқа мініп ауылдан ауылға жүріп, бірін-бірі құттықтап, көрісіп, асқан еттерін жеп, көжелерін ішіп, Наурыз күнін тәуір шаттықпен өткізуші еді. Бұл заманда Наурызды мейрам етушілер қазақ арасында сиректеп бара жатқан сияқты көрінеді. Басқалар тастамай Наурызды мейрам етіп отырғанда, біздің қазақтың тастайтын жөні жоқ-ақ.

Жаз – қазаққа бір қуанышты шақ. Қыс қайғысын өткізіп, жазға ілініп, көңілдері жадырап, малдары балалап, ірі малға төл қосылып, ауқатының артқаны қазақтың көзіне көрінетін мезгіл – жаз. Қыс бойы көрге қамалғандай, бықырсыған, пысы-наған, сасық там үйде тұншыққан қазақ киіз үй тігіп, жазыққа шығып, таза ауаны шөлдегендей құмарланып жұтып, жаны кенеліп, «үһ!» деп, бойын жазатын мезгілі – жаз. Жер көгеріп, мал тойынып, мал тойынса ақ шығып, ел тойынып, қазаққа тоқшылық кіретін мезгіл жаз. Сулар тасып сарқырап, құстар шулап ың-жың болып, түйе боздап, қой маңырап, сиыр мөңіреп, жылқылар шұрқырап кісінеп, қазақтың көңіліне шаттық келтіретін мезгіл – жаз. Сонша сүйінішті, қызықты жақсы мезгілдің басы 9-ншы март болса, бұл күнді мейрам етпегенде, қандай күнді қазақ мейрам етер? Жаңа киім кисе де, жаңа үйге кірсе де құтты болғай деп кірмей ме? Сол «құтты болғай»-ды жаңа жылға да айтарлық жөні бар емес пе? Жылда 365 күн бар. Ол бір- талай уақыт. Бір айлық сапар шықса да, жолы болып, аман барып, аман қайтқай еді дейміз. Бір жыл адамның өмірі жүзінде–бір жылдық сапар. Бір айлық сапардан бір жылдық сапар кем бе? Жаңа жыл туған күні бір-бірімізге «құтты болсын» айтуымыз тастарлық ұнамсыз, мағынасыз іс емес. Жаңа күн, жаңа жыл, жаңа қадам құтты болсын!», - деп жазады.

Коротко:

«Наурыз» — персидское слово, означает «новый день». Так его назвали потому, что в это время происходит весеннее равноденствие: ночь и день становятся равными, после чего дни начинают удлиняться и наступает тепло. Это считается началом нового природного цикла (нового года).

Почему «новый»? Потому что именно тогда:

природа обновляется — зеленеют деревья и трава, появляются цветы;

животные приносят потомство;

у людей начинается период достатка, радости и движения после тяжёлой зимы;

кочевники выходят на летние пастбища, жизнь оживает.

Поэтому Наурыз — это не просто очередной календарный день, а символ обновления жизни, начала года и надежды на благополучие.
Автор также говорит, что казахам не стоит забывать этот праздник, ведь это один из самых естественных и радостных поводов для торжества.

В статье «Новый год» («Жаңа жыл») «Қыр баласы», опубликованной в том же году, подробно рассматривается история Нового года. В статье говорится:

«Іфрат һәм Дижле өзенінің өлкесі Месопатамиада Иса пайғамбар тумастан 4 мың жыл бұрын Вавилония һәм Ассирия атты екі мемлекет болған еді. Осы екі халық осы күнгі қытай һәм фин халқымен қандас моңғол еді, Вавилония халқын тарих Халдей деп те кетеді. Осы Халдей жылы аймен есепке алынушы еді: бір жыл 12 ай, бір ай 28, 29 һәм 30 күн деп. Бір жылдың қалған күнін 13-нші ай қылып қосушы еді. Халдей жерін парсы алған соң парсы календары (Рим-латын тілінде айдың алдыңғы күні «календа», осыдан уақыт есебі Еуропаша календар) Халдейден ауысқан. Парсы жұрты мұсылман болған соң мұсылман календарына құл болды. Халдей жаңа жылы жазғы тұрғы күн мен түн теңелетіннен басталушы еді. Бұл күнді парсы тілінде «Наурыз» дейді, жаңа жылдың басы дейді. Жаңа жылда халық қуанып, бір-біріне гүл, жұмыртқа сыйлаушы еді. Парсы ақыны Хафиз жаңа жыл мейрамын неше буын қылып мақтайды. Біздің түрік жұрты сол Халдей заманынан бері моңғолмен бірге жасап, аралас тіршілік етіп келеді. Біздің жаңа жылдың да шыққан жері осы айтылған екі өзен өлкесіне барады-ау деймін. Бір жылда жер күннен бір айналып, баяғы орнына қайта келеді. Бір күнде жер өзінен өзі арбаның дөңгелегінше айналып орнына келеді. Бір жылға түгел күн келмейді. Біздің орыс патшалығы ұстап отырған календары, Рим патшасы Иули осы уақыт есебіне халқын аударған үшін «Иулиан календары» дейді. Бұл календарда ғинуар 31, феурал 28, март 31, апрел 30, май 31, иун 30, иул 31, ауғұст 31, сентиабр 30, октиабр 31, ноиабр 30, декабр 31 күн болады. Бұлай болған соң жыл 365 күн болып шығады. 365 күнде жер күннен айналып бола алмайды. Жер күннен айналып болуына 365 толық тәулік, тағы бір ширек тәуліктен азырақ уақыт керек. Иулиан календары, өзге сөзбен ескі стил, бір жылды 365 бүтін тәулік һәм бір ширек тәулік қылып есептейді. Бұл екі жылдың арасы мынау: 128 жылда календар жылы күн жылынан бір тәулік кейін қалады. Ескі стил жылы 365 тәулік бір ширек дедік. Үш жыл өткізіп төртінші жылы феурал айын 29 қылып санайтыны осы төрт ширекті қосып алғаны: феурал айы 29 күн болатын жылды орысша «высокосни» дейді. Жыл сифрының кейінгі екі сифры төртке дәл бөлінсе жыл высокосни, мысалы 1912, 1916, 1920, 1924..., 12, 16, 20, 24 төртке дәл бөлінеді. 

Еуропада «Григориански» календары өзге сөзбен жаңа стил, жаңа стил жолын жасатқан Григори деген Рим папасының аты­нан шыққан. Бұл жаңа стил жылы да күн жылынан шабан, бірақ бұл шабандық тым аз: 4241 жылда есеп жылы күн жылынан бір тәулік кейін қалады. Күн жылынан қалмаймын десе ескі стилді алып отырған халық 128 жылда, жаңа стилді алып отырған халық 4240 жылда бір тәулік қосып алады. ХІХ ғасырда осы екі стил арасы 12 тәулік еді. Бізде 7-нші март болса, жаңа стил Еуропада 19-ншы март еді. ХХ ғасырда жаңа стил кемде келе жатқан бір тәулігін қосып алды. Енді екі стил арасы 13 күн болды. Мұсылман болмас бұрын араб жылы 12 ай, бір ай 29–30 тәулік еді, күн жылына жанасамын деп һәрбір үш жылда бір ай қосып алатын болды. Халифа Рашиддин заманында мұсылмандар бұл есепті өшіртіп, хиджараттың басталуынан есеп қылуды ұнатты. Бұл ай жылы күн жылына жанаспайды. Иапония 1872-нші жылдан, Корея 1892-нші жылдан бері жаңа стилге кірді. Түбінде осы ескі һәм жаңа стил барша мәдени халық кіретін жол болар. Енді бір-екі ауыз сөз жаңа жыл туралы.

Мұсадан бері еурей жаңа жылы марттан басталады, Римде жаңа жыл март еді. Біздің қазақ жаңа жылы мартта болғаны адасқан емес. Жаңа жыл мартта болса, күн мен түн тең болғаннан бастау керек. Ескі стилде бұл күн 9-ншы март болады», - деп жазады Әлихан Бөкейхан. 

Алихан Букейханов объясняет происхождение праздника Наурыз и историю календарей. Главные идеи:

В древней Месопотамии (между реками Тигр и Евфрат) жили народы Вавилона и Ассирии. Они считали год по лунному календарю и начинали новый год в день весеннего равноденствия. Этот день по-персидски назывался «Наурыз» — «новый день», то есть начало года.

Позже эта традиция перешла к персам, а затем распространилась и среди тюркских народов, поэтому казахский Новый год в марте — не случайность, а древняя традиция.

Бөкейхан также объясняет различие календарей:

Юлианский календарь (старый стиль) немного отстаёт от солнечного года, поэтому раз в 4 года добавляется високосный день.

Григорианский календарь (новый стиль) точнее, поэтому ошибка там накапливается намного медленнее.

Разница между «старым» и «новым» стилем со временем увеличилась (в XX веке — уже 13 дней).

Он также упоминает, что мусульманский календарь — чисто лунный, поэтому не совпадает с солнечным годом и сезонами.

Начинать новый год в марте, в день равноденствия — исторически и природно обоснованно, и казахская традиция празднования Наурыза имеет очень древние корни.

Мнение алашской интеллигенции о том, что Новый год следует начинать с 9 марта, на первый взгляд может показаться неожиданным, однако за этим стоит глубокая научная и историческая основа. Чтобы понять этот вопрос, прежде всего необходимо обратить внимание на систему летоисчисления начала ХХ века. В тот период казахская степь находилась в составе Российской империи, поэтому официально использовался юлианский календарь, то есть старый стиль. Тогда как страны Западной Европы уже давно перешли на григорианский календарь — новый стиль.

Между этими двумя календарями в XIX–XX веках существовала разница в 13 дней. Следовательно, дата, обозначенная как 9 марта по старому стилю, по современному новому стилю соответствует 22 марта. То есть упоминаемое алашской интеллигенцией 9 марта — это и есть день, когда сегодня празднуется Наурыз.

Алашские деятели выбрали эту дату не случайно. Они связывали начало нового года с закономерностями природы, точнее — с моментом равноденствия. В газете «Қазақ» писалось: «Если Новый год приходится на март, то его следует начинать с момента равенства дня и ночи» — это является наглядным подтверждением. Следовательно, в их понимании Новый год — не условное время, установленное административным путем, а явление, основанное на природном цикле.

Равноденствие — особый рубежный период в течение года. С этого момента день начинает удлиняться, усиливается тепло, природа вновь оживает. Именно этот момент алашская интеллигенция признавала «новым днем», то есть Наурызом. Это показывает, что они понимали время в связи с астрономическими и природными закономерностями. Кроме того, они стремились исторически обосновать правильность казахской традиции начинать Новый год в марте. В тексте говорится, что и евреи, и древние римляне в определенный период также начинали Новый год весной, тем самым казахский опыт сопоставляется с мировыми цивилизационными процессами. Так алашские мыслители показывали, что казахская традиция не случайна, а имеет общечеловеческую культурно-историческую основу. Таким образом, указание алашской интеллигенции на 9 марта как на Новый год — лишь условное название, возникшее из календарного различия. По сути, они признавали началом года весеннее равноденствие, соответствующее современному 22 марта. Эта позиция ясно отражает их мировоззрение, основанное на гармонии с природой, а также стремление научно обосновать национальную традицию.

Рассматривая приведенные выше данные и тексты, опубликованные на страницах газеты «Қазақ», в совокупности, можно сделать вывод, что позиция алашской интеллигенции в отношении Наурыза сходится в нескольких важных выводах.

Ең алдымен, Алаш қайраткерлері Наурызды жай ғана дәстүрлі мейрам ретінде емес, табиғи заңдылыққа негізделген жыл басы деп таныды. Олар жаңа жылды күн мен түн теңелетін мезгілмен байланыстырып, уақытты есептеуде халықтық тәжірибені ғылыми-астрономиялық негізбен ұштастырды. 9 март деп көрсетілуі сол кезеңдегі Юлиан күнтізбесі мен Григориан күнтізбесі арасындағы айырмадан туған шартты белгі ғана. Негізгі мән көктемгі теңелу, яғни бүгінгі 22 наурыз.

Екіншіден, Наурыз Алаш танымында қазақ өмірінің өзегімен біте қайнасқан мереке ретінде қарастырылады. Жаздың басталуы, табиғаттың жаңаруы, мал шаруашылығының жандануы мұның бәрі қазақ тұрмысымен тікелей байланысты. Сондықтан Наурыз – тек символдық емес, нақты әлеуметтік-экономикалық маңызы бар кезең.

Үшіншіден, Алаш зиялылары Наурызды ұлттық бірлік пен қоғамдық тұтастықтың құралы деп білді. «Көрісу», «қонақасы», «құттықтасу» сияқты дәстүрлер арқылы адамдар арасындағы байланыс нығаяды. Осы себепті олар мерекенің ұмыт бола бастағанына алаңдап, оны қайта жаңғыртуды ұлт алдындағы міндет ретінде көтерді.

Төртіншіден, Наурызға қатысты мақалаларда оның терең тарихи және өркениеттік негізі көрсетіледі. Месопотамиядан бастап парсы, түркі дүниесіне дейін жалғасқан бұл мейрам Алаш үшін қазақты әлемдік мәдениетпен байланыстыратын көпір іспетті болды. Бұл олардың ұлттық сананы жаһандық өркениет контексінде қарастырғанын аңғартады.

Соңында, Наурыз Алаш идеясында жаңғыру мен бостандықтың символына айналады. «Жаңа күн, жаңа жыл, жаңа қадам» ұғымы тек табиғаттың емес, ұлттың да жаңаруын меңзейді.

Алашские деятели рассматривали Наурыз не просто как традиционный праздник, а как естественное начало года, связанное с весенним равноденствием. Указание даты 9 марта объясняется разницей между юлианским и григорианским календарями; по современному счёту это 22 марта.

Они видели в Наурызе праздник, тесно связанный с образом жизни казахов: началом тёплого сезона, обновлением природы и оживлением хозяйства. Поэтому он имел реальное социально-экономическое значение, а не только символическое.

Также Наурыз понимался как средство укрепления национального единства: традиции встреч, угощений и взаимных поздравлений сближали людей. Алашская интеллигенция переживала из-за того, что праздник забывается, и призывала возродить его как национальную ценность.

Кроме того, подчёркивалось древнее цивилизационное происхождение праздника — от Месопотамии через персидский мир к тюркским народам. Это показывало связь казахской культуры с мировой историей.

В целом Наурыз в идеологии Алаша стал символом обновления, движения вперёд и национального пробуждения — «новый день, новый год, новый шаг».

Таким образом, в представлении алашской интеллигенции Наурыз оценивался как начало времени, согласованное с природой. Этот момент, определяемый равноденствием, в их понимании был самым подлинным и естественным рубежом годового цикла. Кроме того, Наурыз рассматривался как ядро национального образа жизни, тесно связанного с традиционным укладом казахов. Оживление хозяйственной деятельности с приходом весны, подъем духа народа углубляли содержание этого праздника.

Помимо этого, Наурыз выполнял важную социальную функцию, регулируя общественные отношения и укрепляя связи между людьми. Через такие обряды, как көрісу, приветствие, разделение угощения, укреплялось народное единство и сохранялась целостность общины. Алашская интеллигенция особо ценила эти качества и воспринимала ослабление праздника как угрозу национальному единству.

Также Наурыз — это продолжение исторической памяти. Алашские деятели специально подчеркивали, что его корни уходят в глубокие цивилизационные пространства и тесно связаны с казахским мировоззрением. Тем самым они рассматривали этот праздник как духовный мост, соединяющий прошлое народа с настоящим.

В конечном итоге Наурыз в рамках идеи Алаша превратился в символ духовного возрождения и обновления. Начало нового года понималось не только как смена времени, но и как символ обновления нации и ее перехода к новому качеству. Следовательно, понимание Наурыза означает осмысление глубинного смысла алашского мировоззрения, а его сохранение является важным проявлением сохранения национального сознания, исторической преемственности и духовной целостности.