«Бүгінгі күнді түсініп-түйсіну үшін де, болашақтың дидарын көзге елестету үшін де кешегі кезеңге көз жіберуіміз керек»
Н. Ә. Назарбаев

Клеменц жазбаларындағы көшпелі тұрмыс. 1-бөлім

535
Клеменц жазбаларындағы көшпелі тұрмыс. 1-бөлім

Есімі Сібірдің тағдырымен және тарихымен тығыз байланысты бірнеше орыс зиялыларының қатарына Дмитрий Александрович Клеменцті де жатқызу әділ болар еді. Д. А. Клеменц этнограф және Сібір бұратаналары өмірінің білгірі ретінде танымал болды. Бірақ, ол бұратаналар мәселелері бойынша публицист ретінде, оның көпшілік қауымға таныс болуы екіталай. Ал бұл ретте Д.А. Клеменц қызметінің бұл қыры ерекше назар аударуға тұрарлық. Ғылыми зерттеуші ретінде Д.Клеменц бүкіл Сібірді дерлік саяхаттауға мәжбүр болды. Саяхат кезінде ол түрлі бұратана халықтармен кездескен. Өзіне тән зейінділікпен және қағылезділікпен Д. Клеменц Сібірдің бұратана тайпаларының өмірі мен тұрмысына терең әрі құмарта бойлаған. Шынында да, адам және қоғам қайраткері ретінде Клеменц бұратаналарға ерекше жылулықпен және мейіріммен қараған.

Сібір бұратаналарының табиғатқа жақындығы мен рухының пәктігі Д. Клеменцтің жан дүниесінде жанашырлық пен түсіністік тапты. қалай болғанда да, 1908 жылғы «Сибирские вопросы» газетінде «Заметки о кочевом быте» деген атпен жарық көрген этнографиялық сипаттағы бірқатар мақалаларында Д. Клеменц қазақ даласының көшпелі тайпаларының тұрмысын сипаттаған. "Qazaqstan Tarihy" порталы оқырмандарын Д. Клеменцтің жұмыстарымен таныстырады.

1903 жылы ол «Санкт-Петербургские ведомости»-де көшпелі тұрмыс туралы бірнеше мақала жариялаған. Оның мақсаты орыс қоғамына шаруашылықта егіншіліктің алатын зор орнына қарамастан, кейде бұл кәсіппен айналысудың тиімсіз болатын да жағдайлары болатынымен және халықтың мал шаруашылығы, аң аулау және балық аулау арқылы жеткілікті әл-ауқатқа ие бола алатыны сияқты мысалдарды көрсету болды.

Бұл пікірді одан бұрын шығыстанушы, профессор Григорьев өзінің көшпелі өмір туралы пайымдарында керемет түрде дамытқан болатын. Қазіргі уақытта жерге орналыстыру мәселелері бірінші кезекте тұрғандықтан, «Сибирские Вопросы» журналының редакциясы автордың рұқсатымен «Көшпелі тұрмыс туралы жазбаларын» («Заметки о кочевом быте») қайта басып шығарды.

Бірінші бөлім

Жақында өткен заманда мәдениеттің өзгеруінің дәйекті кезеңдерінің жүйесі жасалды. Ең ежелгі болып көшпеліге өтіп, одан егіншілікке ұласқан аңшылық тұрмыс ең көне болып саналады. Бұл схема ұзақ уақытқа созылды және қазір де ұмытыла қоймаған. Аңшылар әлі де дамудың ең төменгі сатысында, сондықтан қарабайыр заманда шаруашылықтың тек осы әдісі болған деп ойлау заңды. Аңшылар аңдардың мінез-құлқын танып, олардың ішіндегі ең жуас дегендерін күшті әрі жыртқыш аңдарға қарсы тұруға үйретті. Одан кейін ол ақырындап-ақырындап оларды өз үйіріне, үй жануарларына айналдырды, одан кейін барып ол шаруашылықтың ең өнімді және жетілген түрі егіншілікке келді. Бұл схеманы көп нәрсе ақтайды. Шынында да, жоғары мәдениеттің тасымалдаушылары диқаншылар болып табылады; сол сияқты, жартылай қолға үйретілген мал табыны бар малшы, орман аралап жүрген аңшы немесе балықшыға қарағанда әлдеқайда ауқаттырақ деп айтуға келмес еді. Шаруашылық өмірдің бұл сызықтық тәртібі өте ұзақ уақыт бойы жүйешілдердің талаптарын жеткілікті түрде қанағаттандырғаны таңқаларлық емес. Біріншіден, егіншілік бірқатар алғашқы қауымдық тайпаларда болғаны ашылған, оның үстіне барлық халықтар бірдей көшпелі өмір кезеңінен өткен жоқ. Америка көшпелі өмірді білген жоқ, бірақ кейбір жерлерде айтарлықтай мәдени дамуға қол жеткізді. Ол Солтүстік тундраны және Сібірдің оңтүстігінде орналасқан Еуразияның дала аймағын қамтиды, Арал-Каспий-Сібір ойпатын басып, солтүстік және Солтүстік-Шығыс Африкаға дейін созылады, сонымен қатар Сахараның, негізінен оның оңтүстік шекарасын қамтиды, содан кейін Қара құрлықтың оңтүстік жартысындағы дала белдеулерін де атап өткен жөн. Көшпенділер көп жерлерді иеленген, бірақ қанша үлкен болғанымен ол жерлерде қоныстар аз, және көбінесе жылжымалы үйлер кездеседі.

Енді көшпелі өмір туралы жазбаларға кірісе отырып, оның негізінен сөздің тура мағынасындағы көшпелі өмірге арналатынын ескерту керек.

Көшпенді деген кім? Бұл терминнің астары адам мен жануарлар симбиозының бір түрін білдіреді. Түрлердің бірі, өйткені оның формалары көптүрлі. Мысалы, лашықтарында тек қана ермек үшін түрлі аңдар мен құстарды ұстайтын бразилиялық орман жабайылары. Симбиоздың басқа да мысалдары бар. Кариб әйелдерінің сүт бездерінің өнімді болатыны соншалық, олар өз баласынан басқа, бір немесе екі теңіз шошқасын да емізулері керек. Тотализмді ұстанатын кейбір тайпалар өздері табынатын жануарларды ұстап, қоректендіреді, күтім жасайды. Көшпелі өмір - бұл негізінен жануарлар мен адамның экономикалық негіздегі симбиозы; бірақ адамның төрт аяқты серіктері сонымен бірге иелерінің ермегі, қуанышы мен мақтанышы. Оның ерекшелігі - бұл мал шаруашылығы жылжымалы болды, табын иесі жыл бойына бір орыннан екінші орынға көшіп жүрді, ол өз табындары үшін азық бере алатын жақсы жерлерді таңдайды, бірақ ол әрқашан қозғалыс циклін жасап, өзінің негізгі және басты тұрағына оралады. Маятниктің тербелісі сияқты бұл қозғалыстар көшпелі өмірге тән белгілер болып табылады.

Көшпелі өмір қалай пайда болды және дамыды? Бұл жерде тек малды қолға үйрету жеткіліксіз. Қолға үйретілген жағдайда олармен көшіп-қонып жүру мүмкін емес бірқатар жануарлар бар. Шошқалар – қытай шаруашылығының негізі; олармен көшіп-қонып жүру мүмкін болғанымен, тиімсіз болатын.

Сонымен, көшпенділер үшін адамдармен тығыз симбиозда және табында тіршілік ете алатын жануарлар қажет. Біз көшпенділер өсіретін жануарлар туралы айтатын боламыз. Олардың саны өте аз - сиыр, жылқы, қой немесе ешкі, түйе және бұғы.

Адамдар бұл жануарларды қалай қолға үйретті? Ең алдымен, табын жануарларының өз тәртібі, көшбасшылары, күзетшілері, сигналдары бар екенін ескеру қажет. Олар тыңдап үйренген, бәрі мейлінше сақ. Аңшылықпен өмір сүретін адамдар үшін бұл жануарлар ең тиімді олжа болды. Осының арқасында жануарлардың әдеттері мен өмір салты аңшыға белгілі болды. Ол ескерту сигналдарын үйірден кем білген жоқ. Ол оларды қоршаулар мен шұңқырларға қалай айдау керектігін білді, ұрғашы аңды төлімен бірге ұстауға тырысты, төлдерді өзінің айналасында өсірді, басқа да шаралар қабылдады және бірте - бірте жануардың адам жанында өмір сүруден қорықпауына қол жеткізді. Содан кейін қожайындар малды ер-тоқым тасуға, арба сүйреуге, қарапайым соқаны сүйреуге үйретті. Бар үйрету осымен аяқталады.

Бұдан әрі жануарлардың қайда және қашан алғаш рет қолға үйретілгендігіне қатысты күрделі әрі даулы сұраққа тоқталу қажет. Палеонтологиялық зерттеулер жануарларды қолға үйретудің алғашқы іздері неолит дәуірінің қола дәуірімен түйісетін шекарасында кездесетінін көрсетеді. біздің үй жануарларының арғы тектері сол кезде де болған екен. Bos primigenius және сиыр, жылқының екі түрі, муфлон қойының екі түрі, шошқа. Материал көзге көрініп тұр; алайда көптеген беделді ғалымдар жануарларды алғаш қолға үйрету бізде емес Еуропада болған деген пікірді ұстанады. Ол кезде, Еуропада адамдар бағаналы салынымдарда тұрған кезде, Месопотамия алқабында құдіретті мәдениет көркейіп, шаруашылықтағы маңызды жануарлар қолға үйретіліп те қойған еді.

Егер бұл жағдайды мойындар болсақ, онда жануарларды қолға үйретудің бастапқы аймағы өте тарыла түседі. Еуропа тек еліктеуші болады, Африкада бовидтердің жабайы өкілдері жоқ, оның жабайы жылқысы да жоқ, қолға үйретілген есектердің де жергілікті африкалық түрден шығуы екіталай. Жануарларды қолға үйретудің басты және негізгі ошағы ретінде Азияны, және оның Орта немесе осыған Үндістанды да қосып, Жоғары Азия деп аталатын бөлігін мойындауға тура келеді. Сиырлар мен жылқылар арийлерге Ригведа заманында, олар әлі Жоғары Азияда тұрған кезде белгілі болған. Үндістан үй жануарларын бағудың дербес ошағы болды ма, жоқ па, біз білмейміз, өйткені арийлердің қоныс аударуына дейін Үндістан туралы бізде ақпарат жоқ. Сиырды, түйені және жылқыны бірінші болып қолға кім үйретті – арийлер ме әлде түркі-моңғол тектес халықтар ма? Оны да айта алмаймыз. Бүкіл Африканы, ішінара Кіші Азия мен Еуропаның қолға үйретілген жануарларының басым бөлігінің Үндістаннан шыққанын ғана айта аламыз.

Суреттер мен қалған сүйектерге сүйенер болсақ, онда мүйізді мал Мысырда фараондарға дейінгі заманда, яғни біздің заманымыздан шамамен 8 000 жыл бұрын болған.

Сонымен, ірі қара малын, содан кейін жылқы мен түйені қолға үйретудің негізгі аймағы көшпенділер әлі де өмір сүріп жатқан елдерге жақын.

 

Осыдан жануарларды қолға үйрету Азияда есте жоқ ерте заманда-ақ болғанын көреміз. Еуропаның бұл өнерді шығыс халықтарынан алғанын мойындаумен, біз жануарларды қолға үйретуді бастау үшін 10.000 жылдың да аса ұзақ мерзім еместігін көреміз.

Үй жануарларын қолға үйретуден басқа көшпелі өмір мәдениет үшін не берді? Ол, біріншіден, құрғақ далаларды жоюға және оларда бұрынғыдан әлдеқайда көп халықты асырауға, адамдарға үлкен топтармен қоныстануға мүмкіндік берді. Содан кейін көшпелі тайпалар арасында өте ертедегі матриархаттық өмір салты патриархалдылыққа ауысты және рулық өмір салтын орасан зор дәрежеге дейін өсірді. Сонымен қатар, ол өз табындарының өнімдерін өңдеуге арналған қолөнердің алуан түрін жасады. Мәселе осымен бітпейді, көшпелі өмір салты адамға бос уақыт береді, бұл оның қызығушылығын тудыратын нәрселермен айналысуына мүмкіндік береді. Алғашқы мұрагерлер жанында кітаптар мен қолжазбаларды жинаушылар болған. Құбылай кезінде-ақ моңғолдар өздерінің әліпбиін жасап шығарған. Буддизм тарағаннан кейін моңғолдар Ганчжур мен Данжурды моңғол тіліне аударған. Қазіргі Моңғолияда кітапханалары бар көптеген храмдар сақталған. Геоцентризм теориясын ұстанса да, ламамалар арасында медиктер де, астрономдар да бар. Сол храмдардың жанында ағаш ұсталығы, тігін ісінің шеберханалары да болған. Сол сияқты, көшпенді егіншіліктің түбегейлі қарсыласы емес. Егер ол дамымаған болса, ол тек егіншілікке жарамды жерлердің аздығынан ғана. Қырғыздардың көпшілігі бақша өсіреді. Сонымен қатар, олар буряттар сияқты суармалы егіншіліктің ұлы білгірлері. Левшинде өте күрделі және үлкен аумақты қамтитын суару каналдарының жоспары бар. II Екатерина тұсында Забайкалье буряттары Иркутскке 10 000 ширекке дейін астық жеткізген. Тайшилардың бірі Императорлық Еркін-Экономикалық қоғамның мүшесі болды; бірақ көшпелі өмірдің ең басты еңбегі деп ет өнімдерінің арзандауын мойындау керек. Сібір даласындағы эпизоотия кезінде, біз Сібірдің көшпелі малының бізге қаншалықты маңызды көмек екенін сезінеміз.

Енді көшудің формалары туралы бірнеше сөз айта кету керек. Оның ең таза формасы – таборлық, ол кезінде халық жыл бойы үздіксіз көшіп отырады. Екінші түрі – циклдік: көшпеліде жаз жайлауынан күздікке одан қыстыққа өтетін, жыл сайын қайтып оралып отыратын қыстауы болады. Бұл түр кейбір жерлердегі қырғыздарда, Забайкальеде және Моңғолияда сақталған. Сібірлік көшпенділерде, сонымен қатар Забайкалье көшпенділерінде де, тек жазғы және қысқы көшіп-қонулар ғана бар.

Үшінші түрі таулық - вертикалды көшіп-қону: көшпенді жазда тауға көшіп, қыста алқапқа түседі. Бұл форма Алтайда, Тянь-Шаньда, ішінара Забайкальеде және сойоттарда кездеседі. Қазіргі уақытта барлық жерде дерлік циклдік көшіп-қону кезінде қыстау отбасының жеке меншігі болып табылады; жайлауға келер болсақ, ол тұтас руға немесе оның бір тармағына тиесілі, және көшіп-қону кезінде әрбір ірі рулық топтың өзінің көшіп-қону жолы бар.

Көшпелі тұрмыстың жұпыны ғана сипаттамасын берген автор ойын осылай топшылап аяқтайды.