Жарияланымдар

Б. АЯҒАН: Қыпшақтың кейбір сөздері латыннан шыққан

27 Қазан 2017
1887
2
Б. АЯҒАН: Қыпшақтың кейбір сөздері латыннан шыққан
Бүгін Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы» Жарлыққа қол қойды. Еліміз үшін тарихи оқиға деп батыл түрде айта аламыз

Тәуелсіздік тарихында тұңғыш рет еліміз қазақ тілінің жаңа графикасына апаратын жолды таңдап алды. Жаңа әліпби туралы өз ойын ҚР БҒМ ҒК Мемлекет тарихы институтының директоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор Бүркіт Аяған National Digital History порталымен бөлісті.

– Құрметті Аяған Ғелманұлы, Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев  қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы жарлыққа қол қойды. Қазақ қоғамы жаңа әліпбидің нұсқасын қалай қабылдады? Латын жазуының тарихи мәні қандай?  

– Совет Одағы ыдырағаннан кейін қазақ жазуын латын әріптеріне ауыстыру мәселесі өзекті тақырыпқа айналды. Жақтап және қарсы дауыс бергендер болды. Кириллицаны сақтау мен латын әрпіне көшіру қажеттілігін көтерген дәйектер көптеп келтірілді. Бұрынғы Совет Одағы мемлекеттерінде орын алған осы пікірталастың азды-көпті тұтас, мәдени, тарихи және лингвистикалық ерекшеліктері бар еді. Бірақ біз өмір сүріп отырған уақыт, дүниежүзі мен Қазақстанда болған елеулі өзгерістер осы мәселенің тобықтай түйінін шығарады. Қазақ қоғамы өз әліпбиін тұңғыш рет ауыстырайын деп тұрған жоқ. Ол туралы Елбасы Н.Ә. Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында толық түсіндіріп кеткен. Мақаланың атауы да, мазмұны да перспективті идеяларға қанық, Елбасының ел болашағы туралы ойларын ашып көрсетеді. Көлемі шағын болса да, мақалада Қазақстан қоғамын жаңартудың біріне-бірі ұқсас емес терең мазмұнды аспектілері қамтылған. Бірақ Қазақстан басшысы мақаласының басты және айқындаушы өзегі – бұл тұтас Қазақстан қоғамын жаңғырту, ескірген, ілгері қозғалысқа кедергі жасайтын дәстүрлер мен шарттылықтардан арылу.

– Елбасы «Қазақ тілін латын әрпіне көшіру – бұл ана тіліміздің жаһандық ғылым мен білімге кірігуін, рухани тұтастығын қамтамасыз ететін бірегей қадам» деді. 

– Мемлекет басшысы латын жазуына көшудің терең тарихи қисыны бар деген болатын. Олар: қазіргі технологиялық ортаның, қазіргі дүниежүзіндегі коммуникацияның, ХХІ ғасырдағы ғылым мен білімнің ерекшеліктері деп жазды. Айтқандай, латын графикасының технологиялық аспектіде, білім мен ғылым саласында, мәдени индустрияда жаппай басымдығына қазіргі таңда ешкім күмән келтірмейді. Қазір латын жазуы жалғыз христиан дінінің католиктік дәстүрімен, жалпы Батыс өркениетімен ғана байланысты емес, әлем елдері оны прогресс пен ілгері дамудың шарты деп бағалайды. Қайнары тарих қатпарларында жатқан дәстүрлі жазу жүйесі бар Қытай мен Үндістанның өзі технологиялық және экономикалық салаларын дамыту үшін латын жазуын жаппай қолдануға мәжбүр. Араб әлемі де бүгін құжаттарды рәсімдеуде, қаржы операциялары кезінде латын графикасын еш кемістік санамастан қатар пайдаланып келеді.

Тарихқа сәл шегініс жасар болсақ, өткен ғасырдың 1929-40 жылдары еліміз латын жазуын тарих сахнасында жаңғыртты. Сол уақытта бұл әліпбидің маңыздылығы қандай болды?

– Ғасырлар бойы және 1929 жылдың тамызына дейін Қазақстан аумағында араб жазуы кең қолданылып келгені белгілі. 1929 жылдан бастап ССРО ОАК және ССРО ХКК Қаулысымен латын әріптерінің негізінде құрастырылған «ортақ түркі әліпбиі» енгізілді. Ортақ әліпбиді Кавказ (Әзірбайжан), Поволжье (Татарстан, Башқұртстан), Орталық Азияның барлық республикалары пайдаланды.

Латын жазуының маңызы Қазақстанда әсіресе сауатсыздықты жою ісінде артты; іс қағаздары латын жазуымен жүргізілді, көпданалы көркем шығармалар латын таңбасымен жарық көрді. Сәбит Мұқанов, Бейімбет Майлин және Мұхтар Әуезовтың ХХ ғасырдың 30-жылдарында шығарылған еңбектері латын әрпімен басылды. Алайда, сталинизм мен орталықтанған биліктің күшеюі салдарынан 1940 жылы кириллицаға өту туралы шешім қабылданды. ССРО ыдырап, Қазақстан Республикасының әлемдік қоғамдастыққа кіруіне орай латын жазуына көшу мәселесінің өзектілігі жаңа серпін алды. Мәселені Қазақстан қоғамы да, дипломатиялық корпус та, кәсіпкерлер де талай қозғады. Сондықтан барша қазақстандықтардың пікірін ескере келіп, Елбасы Н.Ә. Назарбаев 2012 жылдың желтоқсанында өзінің жыл сайынғы Қазақстан халқына Жолдауында 2025 жылдан бастап «әліпбиді латын жазуына көшіруді бастау» керектігін атап өтті.

2006 жылы Қазақстан халқы Ассамблеясының ХІІ сессиясында сөйлеген сөзінде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев латын қарпіне көшу қажеттілігін айтып, ол қоғам тарапынан қолдау тапты. Сол бір жылдары бұл мәселе шешуін тапқандай жаршы жаңалықтарға ұласып, кейіннен сүрлеуін таба алмай үнсіз кетті. Содан бері Президент тапсырмасы туралы көп айтылды, бірақ нақты іс жасалмаған еді. Тек жеке бір ғалымдар қазіргі қазақ тілінде бейімделген жаңа әліпбиді жасауға әрекеттенген.

– Президент идеясынан соң, мемлекет бұл жұмысты қайта бастады, бір жағынан оның маңыздылығы мен көкейтестілігі, екінші жағынан алдыңғы жұмыс нәтижесіне қанағаттанбаушылығы туралы айтқан. Сондықтан айналадағы жағдай, әлемдік даму үдерісі тез өзгермелі және бұл мәселеде жылдам, сәйкес шараларды талап етеді.

Қазақ әліпбиін латынға ауыстыру барысында азаматтардың ашуын тудыратын асығыс қадамдар болмайтынын бірден атап өткім келеді. Бұл мәнмәтінінде ақын Олжас Сүлейменов атап өткен «латын мен кириллица арасындағы күрес бүкіл әлемдік сипатқа ие» деген ойымен келісу қиын. Бұл күрес қайда кең таралып отырғаны мүлде белгісіз. Алайда, Еуропаның поляк, чех, словак, словен, хорват, т.б. көптеген славян халықтары көп ғасырлар бойы латын әліпбиін қолдануда және одан қандай да бір қарама-қайшылық тауып отырмағанын атап өтеміз. Одан әрі Ресей мен Украинада орыс және украин тілдерін латын әліпбиіне ауыстыруға пікірталастар қайта-қайта туындайды.   

Олжас Сүлейменов «ж» және «з» әріптері қыпшақтардан шыққанына оқырмандардың ерекше назарын аудартады. Бірақ сонымен бірге бұл әріптер латын белгісінде тамаша көрсетілген.

Қыпшақ тіліндегі (қазақ тілі қыпшақ тілдік топқа жатады) көптеген сөздер латыннан шыққан. Мәселен, «ф» (философия, факт), «п» (проект, постулат) әріптері бар сөздер қыпшақтардың тұрмысына латын графикасымен жазатын халықтардың лексиконынан кірген. Мысал үшін латын әріптерін қолданып қыпшақ тілінде жазылған ортағасырлық «Кодекс куманикус» жазба ескерткішін қарау жеткілікті. Осындай көптеген мысалдар келтіруге болады.

Қазіргі Қазақстанда латын әліпбиімен кириллица көптеген уақыт қатар қолданылатын болады. Кириллицада миллиондаған данамен ғылыми кітаптар, көркем шығармалар жасалған. Бұл біздің үлкен байлығымыз. Әлбетте, ешкім де мұндай мұрадан бас тартпайды.

Қазақстанда, сондай-ақ Орталық Азия, Кавказ республикаларында діни орындарда араб графикасы қолданылады. Бұл – өте қалыпты және орынды дәстүр. Арабтың өрме жазуын совет кезінде біздің ата-аналарымыз қолданған (айтпақшы латын әліпбиінде). Сондықтан да әртүрлі әліпбилердің қатар өмір сүруі бір-бірімізді толықтыра түседі.

Сонда кириллше жазылған еңбектеріміз не болады, деген сұрақ туындамайды ма?

– Жоғарыда атап кеткеніміздей кирилл әліпбиімен басылған кітаптар біздің игілігіміз және біз оны қолданатын боламыз. Бұл сұрақта 1920 жылдары латын әліпбиіне өткен Түркия тәжірибесі маңызды көрініс болып табады. Олар араб графикасы негізінде жарияланған көп ғасырлық османдық ғылыми және әдеби мұраларын жоғалтпады.

Қазіргі кезеңдегі компьютерлендіру, бағдарламалық қамтамасыз ету деңгейі, техникалық мүмкіндіктер ірі көлемді мәтіндерді лезде транслитерациялауға мүмкіндік береді. Бір тілден екінші тілге аудару үйреншікті дүниеге айналғанын интернет қолданатын адамдар біледі.   

1990 жылдары Өзбекстан, Түркіменстан, Әзірбайжан елдеріне ұлттық әліпбиін латынға ауыстыру неғұрлым қиын болған еді. Тап осы жағдайда Қазақстан неғұрлым тиімді жағдайда болып табылады. Мысалы, заманауи IT-технологиялар 1990 жылдарға қарағанда әліпбиді аудару, басқа да жұмыстарды анағұрлым арзанға жасауға мүмкіндік беріп отыр. 

Сонымен бірге қазақ тілін латын әліпбиіне ауыстыруды жүргізетін қаржылық шығындар, тіл реформасын тежемеуі керек. Латын әліпбиіне өту – уақыт талабы. Ол халықаралық аренада Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігі мен субъектілігін айтарлықтай нығайтады. Біздің өзіндік бай тарихи және халықаралық тәжірибеміз бар, сондықтан біздің міндет – өзгеше соншалықты ауқымды реформадан әдеттегі қателіктер, келеңсіз үрдістерден құтылу бай тәжірибемізді сауатты пайдалану.

 

Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және National Digital History порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. kaz.ehistory@gmail.com 8(7172) 79 82 06 (ішкі – 111)

Telegram - каналымызға жазылыңыз!

Пікірлер

Пікір қалдыру үшін кіріңіз немесе тіркеліңіз

Эрколи Азербаев28.11.2017, 14:26

К ВОПРОСУ О НОВОМ ЛАТИНИЗИРОВАННОМ КАЗАХСКОМ АЛФАВИТЕ Замечания по поводу проекта нового казахского алфавита, предложенного ДФН Ерболом Тлешовым Строго говоря, это не совсем казахский алфавит, а латинский алфавит, включенный в систему фонем казахского языка без всякого разбора. Начнем с системы согласных фонем. Дело в том, что в казахском языке не существует фонем C – Ц, F – Ф, V – В, а были занесены, так сказать, явочным порядком после «знаменитого» 1937 года, не имея ничего общего с наукой, и должны быть немедленно исключены из казахского алфавита. То же относится и к фонеме Ch – Ч, отсутствующей в казахском литературном языке. Так обстоит дело с системой согласных фонем. Что касается системы гласных фонем, то здесь на первый взгляд все обстоит вполне благополучно. Однако имеется один существенный недостаток. Дело в том, что диграфы значительно увеличивают размеры текста и не совсем удобны для зрительного восприятия, к тому же это неизбежно влечет за собой дополнительную экономическую нагрузку (в частности, в виде значительно большего расхода бумаги при печати). По этой причине применение диграфов нужно всячески избегать и использовать их только в тех случаях, когда без них не обойтись. Для решения этой проблемы следует использовать потенциальные возможности казахского языка. Это закон сингармонизма и математическая статистика речи. (См. работы выдающегося казахского ученого Калдыбая Бектаева, использовавшего математические методы в языкознании). Поскольку фонемы ә, ө, ү родственны соответственно фонемам a, o, u, то их можно представить в виде ә = a`, ө = o`, ү = u`. Далее, поскольку символ гравис (`) , выполняющий функцию знака смягчения, аналогично знаменитому знаку даекши (ء) в Байтурсуновском алфавите, в силу закона сингармонизма не требуется при написании слов, содержащих фонемы k, g, e, I, а это подавляющее количество слов в казахском языке (вот где требуется применение математической статистики речи), что позволяет осуществлять значительную компрессию текста. В остальных весьма редких случаях, когда без применения символа гравис казалось бы не обойтись (в казахском языке всего лишь несколько таких слов и словоформ – это опять-таки следует из применения математической статистики речи), тогда в виде исключения можно допустить написание этих единичных слов как с грависом, так и с диграфом (то-есть a` = ae, o` = oe, u` = ue) аналогично немецким ӓ = ae, ö = oe, ϋ = ue , то же используемых в виде исключения, хотя в немецком алфавите эти диграфы отсутствуют. Примеры сравнения написания слов с использованием диграфов на основе проекта казахского латинизированного алфавита, предложенного Е. Тлешовым, и символа гравис на основе проекта модифицированного латинизированного казахского алфавита, ранее предложенного Э. Азербаевым: soez – so`z, soezdik – sozdik; ael – a`l, aelsiz – alsiz; boel – bo`l, boelek – bolek; guel – gul; koel – kol; koer – kor; koek – kok; koez – koz; koengil – kongil; aerkim – arkim; oenim – onim; naerse – narse; baeri – bari; boeri – bori; eguew – eguw; kaeri – kari; shaekirt – cakirt; soejlesuew – sojlesuw; tuegel – tugel; toertew – tortew; koesh – koc; zhaerdem – zhardem. Налицо факты весьма существенной компрессии , простоты написания и зрительного восприятия казахских слов, благодаря использованию закона сингармонизма. Что касается иностранных заимствований, то они должны удовлетворять фонетическим нормам казахского языка, как это принято во всех языках. Примеры иностранных заимствований для ряда языков: англ. filter – яп. firuta, firutā; англ. amplifier – яп. anpurifaia, anpurifaiā, anpurifaiya, anpurifaiyā, anpu; англ. relay – яп. rirē; англ. blog – яп. burogu; англ. follower - яп. foroa, forowa, horoa, horowa; рус. Светлана – яп. Субэторана; рус. Александр – яп. Арэкусандору; рус. Ландау – яп. Рандау; рус. Петров – яп. Пэторофу; рус. астрономия – каз. zhuldyz ilimi; рус. механика – каз. tetik ilimi; рус. кровать – каз. kerewet; рус. поезд – каз. pojyz; рус. русский – каз. orys; рус. конфета – каз. kampit; рус. фабрика – каз. pabrik; рус. федерация – каз. pederes; рус. Фатима – каз. Batima; рус. немец – каз. nemis; рус. медицина – каз. medisin; рус. церковь - каз. cirkew; рус. Япония – каз. Zhapon; рус. Россия – каз. Resej; рус. Германия – каз. German. (Здесь при написании японских слов используются латинская и русская транскрипции, а при написании казахских слов используется модифицированный латинизированный казахский алфавит). Данные примеры наглядно показывают, что никаких строгих правил относительно правописания иностранных заимствований не существует. Они просто должны подчиняться фонетическим нормам заимствующего языка. Вот и все. При этом надо стремиться к максимально возможной замене иностранных слов казахскими эквивалентами , расширяя тем самым лексику (словарный состав) казахского языка, что, кстати, делается в последнее время и вызывает законное восхищение и за что следует выразить огромную благодарность казахским лингвистам. Автору предлагаемого казахского латинизированного алфавита следовало бы в своей работе использовать «Казахско-русский словарь» Бегалиева Г.Б., Гаврилова Г.Ф., изданного в 1936 году в Кзыл-Орде, на основе научно-выверенного латинизированного казахского алфавита, идеально отображающего фонетическую структуру казахского языка, в создании которого принимали участие лучшие ученые-лингвисты того времени, в частности, знаменитый Евгений Поливанов, а также «Казакско-русский словарь» (с 1925 по 1936 г.г. казахов называли казаками) под редакцией Кеменгерова, изданного в Москве в 1926 году на основе Байтурсуновского алфавита, который тот же Евгений Поливанов назвал гениальным (См. Труды Среднеазиатского государственного университета. Ташкент, 1927 год). Тогда бы не было тех проколов в системе согласных фонем в предлагаемом Е. Тлешовым казахском латинизированном алфавите. До 1937 года у нас были идеальные алфавиты как на основе арабской графики, так и на основе латиницы, которые нужно просто возродить. Для этого необходимо поднять сохранившиеся газеты, книги, журналы, а также документацию периода 1929…1937 г.г. Как гласит латинская пословица: «Нет ничего сказанного, что не было сказано ранее». Иначе говоря: «Все новое – это хорошо забытое старое». Необходимо сохранять чистоту и самобытность казахского языка, насчитывающего более пяти веков своего существования, и не заниматься научной профанацией путем введения абсолютно ненужных для него фонем (своих фонем в казахском языке вполне достаточно), деструктируя тем самым стройную фонетико-грамматическую систему казахского языка. Исходя из вышеуказанных замечаний, казахский латинизированный алфавит, предложенный ДФН Ерболом Тлешовым не может быть принят. Замечания по поводу единого стандарта казахского алфавита на латинской графике Выше уже было указано, что в казахском литературном языке отсутствуют фонемы F – Ф. C’ – Ч, V –В, которые должны быть немедленно исключены из казахского алфавита, как чужеродные и совершенно ненужные элементы. Что касается оставшихся 29 графических изображений предложенного алфавита, то они тоже вызывают серьезные возражения. Дело в том, что апострофы, равно как и диграфы, увеличивают размеры текста и к тому же крайне непривлекательны для зрительного восприятия. По этой причине использование как диграфов, так и апострофов надо всячески избегать и применять их только в тех случаях, когда без них невозможно обойтись, о чем уже было сказано ранее. Ниже приводятся примеры сравнения написания текстов на основе единого стандарта казахского алфавита на латинской графике и проекта модифицированного латинизированного казахского алфавита, ранее предложенного Э. Азербаевым. G’ylym tappai’ maqtanba, Ghylym tappaj maqtanba, Oryn tappai’ baptanba, Oryn tappaj baptanba, Qumarlanyp s’attanba, Qumarlanyp cattanba, Oi’nap bosqa ku’lu’y’ge. Ojnap bosqa kuluwge, Bes na’rseden qas’yq bol, Bes narseden qacyq bol, Bes na’rsege asyq bol, Bes narsege asyq bol, Adam bolam desen’iz, Adam bolam desengiz, Og’an qai’g’y jesen’z. Oghan qajghy zhesengiz. O’sek, o’tirik, maqtans’aq, Osek, otirik, maqtancaq, Erins’ek, beker mal s’as’paq, Erincek, beker mal cacpaq,-- Bes dus’panyn’, bilsen’iz, Bes ducpanyng , bilsengiz, Talap, en’bek, teren’ oi’, Talap, engbek, tereng oj, Qanag’at, raqym, oi’lap qoi’,- Qanaghat, raqym, ojlap qoj,- Bes asyl is, ko’n’sen’iz. Bes asyl is, kongsengiz. Abai’ Abaj On maman On maman Bir balamyz – baqtas’y, Bir balamyz – baqtacy, Ekins’isi – egins’I, Ekincisi – eginci, U’s’ins’isi – u’lgis’I, Ucincisi – ulgici, To’rtins’isi – ten’izc’I, Tortincisi – tengizci, Besins’isi – baltas’y, Besincisi – baltacy, Altyns’ysy – aspazs’y, Altyncysy – aspazcy, Jetins’isi – jylqys’y, Zhetincisi – zhylqycy, Segizins’I – syrnai’s’y, Segizinci – syrnajcy, Tog’yzyns’y – tigins’I, Toghyzyncy – tiginci, Onyns’ysy – ormans’y. Onyncysy – ormancy. Ermek O’metiley’ uly Ermek Ometilew uly Qazaq elinin’ a’nurany Qazaq elining a`nurany A’nin jazg’an S’. Qaldai’aq(yp) Anin zhazghan C. Qaldajaq(yp) So’zin jazg’andar Sozin zhazghandar J. Najimeden(ip), N. Nazarbai’(yp) Zh. Nazhimeden(ip), N. Nazarbaj(yp) Altyn ku’n aspany, Altyn kun aspany, Altyn da’n dalasy, Altyn da`n dalasy, Erliktin’ dastany, Erlikting dastany, Elime qaras’y! Elime qaracy! Ejelden er degen, Ezhelden er degen, Dan’qymyz s’yqty g’oi’. Dangqymyz cyqty ghoj. Namysyn bermegen, Namysyn bermegen, Qazag’ym myqty g’oi’! Qazaghym myqty ghoj! Qai’yrmasy: Qajyrmasy: Menin’ elim, menin’ elim, Mening elim, mening elim, Gu’lin’ bolyp egilemin, Guling bolyp egilemin, Jyryn’ bolyp to’gilemin, elim! Zhyryng bolyp togilemin, elim! Tuy’g’an jerim menin’ – Qazaqstanym! Tuwghan zherim mening – Qazaqstanym! Urpaqqa jol as’qan Urpaqqa zhol acqan Ken’ bai’taq jerim bar, Keng bajtaq zherim bar, Birligi jarasqan, Birligi zharasqan, Tay’elsiz elim bar. Tawelsiz elim bar. Qarsy alg’an y’aqytty, Qarsy alghan waqytty, Ma’n’ilik dosyndai’. Mangilik dosyndaj. Bizdin’ el baqytty, Bizding el baqytty, Bizdin’ el osyndai’! Bizding el osyndaj! Qai’yrmasy: Qajyrmasy: Menin’ elim, menin’ elim, Mening elim, mening elim, Gu’lin’ bolyp egilemin, Guling bolyp egilemin, Jyryn’ bolyp to’gilemin, elim! Zhyryng bolyp togilemin, elim! Tuy’g’an jerim menin’ – Qazaqstanym! Tuwghan zherim mening – Qazaqstanym! Как видно из вышеприведенных примеров, тексты на основе единого стандарта казахского алфавита на латинице крайне непривлекательны на внешний вид , не говоря уже о невозможности их компьютерной обработки из-за многочисленных разрывов слов, являя собой пример компьютерной неграмотности (чего, кстати, не было даже в варианте Е. Тлешова, у которого был выглядевший весьма прилично сплошной буквенный текст, но имевший свои недостатки, о которых упоминалось выше), и к тому же занимают больше времени при печати, поскольку содержат большое число фонем с апострофами, являющиеся по существу своего рода диграфами, так как состоят из буквенного обозначения и апострофа, а таких фонем представлено целых 9, что в корне противоречит принципу «одна фонема – один символ», к которому надо стремиться всеми имеющимися средствами. В отличие от этого проект модифицированного латинизированного казахского алфавита в значительной степени лишен этих недостатков, поскольку содержит всего лишь 3 диграфа (минимально возможное число, исходя из структуры латинского алфавита) и символ гравис (`) частотность употребления которого исчезающе мала (на основе статистического анализа казахских текстов с громадным объемом выборки), так что мы имеем фактически сплошной буквенный текст без всяких диакритических знаков, как это видно даже из вышеприведенных примеров. Еще одним достоинством модифицированного латинизированного казахского алфавита является тот факт, что он является результатом синтеза нескольких областей науки. Это языкознание (в основу положен прежний латинизированный казахский алфавит с учетом закона сингармонизма), компьютерные технологии, математическая статистика речи. А все прорывные действия, как известно, совершаются на стыке наук. Все это позволило создать простой и понятный модифицированный латинизированный казахский алфавит, состоящий из 23 букв латинского алфавита и символа гравис, реализующий все 29 фонем казахского литературного языка. (В исключительных случаях для предотвращения разрыва слова при компьютерной обработке крайне редко используемый символ гравис может быть заменен буквой e). Предложенный алфавит представляет собой по существу латинизированный Байтурсуновский алфавит именем которого вполне по праву он может быть назван. Данный алфавит благодаря его простоте позволяет легко и быстро осуществлять набор казахских текстов непосредственно со стандартной QWERTY-клавиатуры, к чему совершенно справедливо призывает наш уважаемый елбасы. Исходя из вышеуказанных замечаний, предложенный единый стандарт казахского алфавита на латинской графике по своей природе изначально является нежизнеспособным и к тому же позорящим казахское языкознание, а посему, едва появившись на свет, должен как можно скорее исчезнуть с исторической арены. ПРИЛОЖЕНИЕ Модифицированный латинизированный казахский алфавит (Латинизированный Байтурсуновский алфавит) A a, A` a`, B b, C c, D d, E e, G g, Gh gh, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, ng, O o, O` o`, P p, Q q, R r, S s, T t, U u, U` u`, W w, Y y, Z z, Zh zh. Азербаев Эрколи Губайдуллович - радиоинженер, кандидат филологических наук Автор диссертации, посвященной генетическому родству японского и казахского, а также других тюркских языков, выполненной в Институте языкознания АН Каз ССР под руководством академика Абдуали Кайдара (защищена в Москве), а также ряда работ по данной тематике, опубликованных в Алматы, Баку, Москве. Кроме того, им (в соавторстве М.И.Изуцкивером) создан «Японско-русский словарь по радиоэлектронике», вышедший в Москве в 1981 году в издательстве «Русский язык» (представлен в Интернете), а также единолично составленные «Японско-русский словарь новых терминов по математике» и «Японско-русский словарь новых терминов по сетям и аппаратуре связи» (тоже представлены в Интернете), также изданные в Москве в системе АН СССР и ГКНТ СССР.

Эрколи Азербаев01.12.2017, 18:45

Ghylym tappaj maqtanba, Oryn tappaj baptanba, Qumarlanyp cattanba, Ojnap bosqa kuluwge, Bes narseden qacyq bol, Bes narsege asyq bol, Adam bolam desengiz, Oghan qajghy zhesengiz. Osek, otirik, maqtancaq, Erincek, beker mal cacpaq,-- Bes ducpanyng , bilsengiz, Talap, engbek, tereng oj, Qanaghat, raqym, ojlap qoj,- Bes asyl is, kongsengiz. Abaj On maman Bir balamyz – baqtacy, Ekincisi – eginci, Ucincisi – ulgici, Tortincisi – tengizci, Besincisi – baltacy, Altyncysy – aspazcy, Zhetincisi – zhylqycy, Segizinci – syrnajcy, Toghyzyncy – tiginci, Onyncysy – ormancy. Ermek Ometilew uly Qazaq elining a`nurany Anin zhazghan C. Qaldajaq(yp) Sozin zhazghandar Zh. Nazhimeden(ip), N. Nazarbaj(yp) Altyn kun aspany, Altyn da`n dalasy, Erlikting dastany, Elime qaracy! Ezhelden er degen, Dangqymyz cyqty ghoj. Namysyn bermegen, Qazaghym myqty ghoj! Qajyrmasy: Mening elim, mening elim, Guling bolyp egilemin, Zhyryng bolyp togilemin, elim! Tuwghan zherim mening – Qazaqstanym! Urpaqqa zhol acqan Keng bajtaq zherim bar, Birligi zharasqan, Tawelsiz elim bar. Qarsy alghan waqytty, Mangilik dosyndaj. Bizding el baqytty, Bizding el osyndaj! Qajyrmasy: Mening elim, mening elim, Guling bolyp egilemin, Zhyryng bolyp togilemin, elim! Tuwghan zherim mening – Qazaqstanym!

Ең көп оқылған
Сауалнама

105 жыл бұрын негізі қаланған Қазақстан футбол құрамасының ӘЧ қатысуы үшін не керек?