Жарияланымдар

Латын әліпбиіне көшу тәжірибесі: кейбір мәселелері мен келешегі

06 Қыркүйек 2017
2019
5
 Латын әліпбиіне көшу тәжірибесі: кейбір мәселелері мен келешегі
Елбасы латынға көшуге кірісудің керектігіне тоқталып, мұны «ұлт болып шешетін принципті мәселе» ретінде қадап айтты. Латын әліпбиіне көшу қазақ тілін жаңғыртуға жағдай жасауы тиіс

Ұлт Көшбасшысы Н.Ә.Назарбаевтың биылғы сәуір айындағы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық сипаттағы мақаласы қоғамда зор сілкініс туғызғаны бәрімізге мәлім.

«Қоғамдық сана жаңғырудың негізгі қағидаларын қалыптастыруды ғана емес, сонымен бірге, біздің заман сынағына лайықты төтеп беруімізге қажетті нақты жобаларды жүзеге асыруымызды да талап етеді. Осыған байланысты, мен алдағы жылдарда мықтап қолға алу қажет болатын бірнеше жобаны ұсынамын. Біріншіден, қазақ тілін біртіндеп латын әліпбиіне көшіру жұмыстарын бастауымыз керек...»,-деді Нұрсұлтан Әбішұлы өзінің мақаласында.

Бәрімізге мәлім Мемлекет басшысы осыдан 5 жыл бұрын қабылданған «Қазақстан-2050» Стратегиясында елімізде латын әліпбиіне көшуді 2025 жылдан бастайтыны туралы жариялады. Бұл мемлекет басшысының осы маңызды реформаға қатысты саяси шешімі болатын. Осыған сәйкес Үкіметке нақты тапсырмалар берілді. Латын әліпбиіне көшу жөніндегі мемлекеттік комиссия құрылды. Оның құрамына Үкімет мүшелері, депутаттар, ғалымдар кірді. Латын әліпбиіне көшірудің нақты кестесін жасауға тапсырма берілді. Өркениетті дүние латын таңбаларын ертеден пайдалануда. Әлемнің 100 астам мемлекетінде латын әліпбиі қолданылады екен. Туысқан Түркия елі 1929 жылы, Әзірбайжан 1992 жылы, Өзбекстан мен Түрікменстан 1993 жылы латын жазуына көшкен болатын. Қазақстанда 1929-1940 жылдары латын жазуын пайдаланғаны тарихтан мәлім. Бірақ Кеңес Одағының идеологиялық ұстанымына орай, Қазақ елі күшпен кирилл әліпбиіне көшірілген болатын.

Жалпы өткен XX ғасырда Қазақстан 3 рет әліпби ауыстырды (орта ғасырлардан бастап 1929 жылға дейін араб графикасын, 1929-1940 жылдары латын графикасын, 1940 жылдан қазіргі күнге дейін кирилл әліпбиін қолданудамыз.

Елімізде Президент тапсырмасын жүзеге асыру жолында нақты жұмыстар кеңінен жүргізілуде. Соның бір жалғасы, ҚР БҒМ ҒК Мемлекет тарихы институтында «Латын әліпбиіне көшу тәжірибесі: кейбір мәселелері мен келешегі» атты латын әліпбиіне өту мәселесін талқылауға арналған дөңгелек үстел өтті. Шара ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласының ережелерін жүзеге асыру перспективаларын талқылауға арналды. 

Дөңгелек үстелге мемлекет және қоғам қайраткерлері, қоғамдық ұйымдардың өкілдері, Мемлекет тарихы институтының ғалымдары, жоғары оқу орындарының оқытушылары мен мектеп мұғалімдері, докторанттар мен қатысқан дөңгелек үстел жұмысын Мемлекет тарихы институтының директоры Б.Ғ. Аяған бастап, жүргізді. Төраға кіріспе сөзінде алқалы жиынға қатысушыларды рет-ретімен таныстырып болған соң, іс-шараның мән-мазмұнына, мақсат-міндеттеріне қысқаша тоқталды. Әсіресе, латын алфавитіне көшудің жай-жапсарын, оның қажеттілігін баяндады. Дөңгелек үстел барысында елімізге танымал тарихшы-ғалымдар: Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры, т.ғ.д., профессор З.Е. Қабылдинов, А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтының директоры, ф.ғ.д., профессор Е.З. Қажыбек, Қазақстандағы Әзірбайжан мәдени орталықтары одағының президенті, т.ғ.д., профессор В.Қ. Салахов, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры, т.ғ.к. Ә.Қ. Әлпейісов, Мемлекет тарихы институтының жетекші ғылыми қызметкері, п.ғ.к С.Ж. Дүйсен қазақ тілінің латын әліпбиіне көшу перспективалары, латын әліпбиіне көшудің тарихи-рухани қажеттілігі, латын әліпбиіне көшудің түркі елдеріндегі тәжірибесі, латын әліпбиіне көшудің проблемалары тақырыбында баяндама жасады.

Бүркітбай Аяған, Мемлекет тарихы институтының директоры: Президент 2017 жылдың аяғына дейін ғалымдардың көмегімен, барша қоғам өкілдерімен ақылдаса отырып, қазақ әліпбиінің жаңа графикадағы бірыңғай стандартты нұсқасын қабылдау керектігін айтты. Еліміз 2018 жылдан бастап жаңа әліпбиді үйрететін мамандарды және орта мектептерге арналған оқулықтарды дайындауға кіріседі. «Қоғамдық сана жаңғырудың негізгі қағидаларын қалыптастыруды ғана емес, сонымен бірге, біздің заман сынағына лайықты төтеп беруімізге қажетті нақты жобаларды жүзеге асыруымызды да талап етеді. Бұл жолда бізде өз үлесімізді қосамыз.

Ерден Қажыбек, А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтының директоры: Мемлекет басшысы бұл мәселе бойынша саяси шешімнің басын 2012 жылғы желтоқсан айында жария еткен «Қазақстан-2050» Стратегиясында 2025 жылдан бастап латын әліпбиіне көшуге кірісуіміз керектігін баса айтқан болатын. Бұл-сол кезден барлық салаларда біз латын қарпіне көшуді бастаймыз деген сөз. Яғни, 2025 жылға қарай іс қағаздарын, мерзімді баспасөзді, оқулықтарды, бәрін де латын әліпбиімен басып шығара бастауға тиіспіз. Ол кезең де таяп қалды, сондықтан біз уақыт ұттырмай, бұл жұмысты осы бастан қолға алуымыз керек. Мемлекет басшысы осынау ауқымды жұмысты бастауға қажетті дайындық жұмыстарына қазірден кірісетінімізді айта келе, Үкіметке қазақ тілін латын әліпбиіне көшірудің нақты кестесін жасауды тапсырды.

Сейітқали Дүйсен, Мемлекет тарихы институтының Деректану, тарихнама және Отан тарихы бөлімінің жетекші ғылыми қызметкері: Қазақ тілінің әліпбиі сан түрлі жолдан өткені тарихтан белгілі. VI-X ғасырларда түркі (руна) жазуы пайдаланылды. Қазақ елі X-XX ғасырларда 900 жылдай араб жазуы қолданды. Ал XX ғасырда үш рет әліпби ауыстырғаны (араб, латын, кирилл) тарихтан мәлім. Қазақстанда латын әліпбиі көп тұрақтаған жоқ. 1940 жылы қазақ жазуы кириллицаға көшірілді. Өткен ғасырда үш рет жазу алмастыру қазақ қоғамына оңайға соққан жоқ. Орыс әліпбиіне көшу қазақ халқының тілін, рухтық мінезін дағдарысқа ұрындырды. Еліміз тәуелсіздік алмастан бұрын-ақ, яғни 1989 жылдан бастап қазақ зиялы қауымы арасында латын әліпбиіне көшу қажет пе, жоқ па деген мәселе көтерілді. Тәуелсіздік алған соң бұқаралық ақпарат құралдарында «Латын әліпбиіне қашан және қалай көшуге болады?» -деген мәселе төңірегінде қызу пікірталастар жалғасты. Бұл әсіресе қазақ тілді зиялы қауым арасында қызу талқылануда. Қоғамды толғандыратын мәселе әрқашан қоғам мүшелерінің талқысына түсетіні белгілі.

Фото: Артем Чурсинов

Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және National Digital History порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. kaz.ehistory@gmail.com 8(7172) 79 82 06 (ішкі – 111)

Пікірлер

Пікір қалдыру үшін кіріңіз немесе тіркеліңіз

сарсенгали02.10.2017, 15:59

Два варианта принятия латинского алфавита... 1) Латинский алфавит примем как европейкий, последствия будут разрушительными. 2) Латинский алфавит примем как "Древне-казахский, он же финникийский", обретём духовую, физическую независимость и свою истинную историю. Сама "Латынь" сохранена нашими предками в каждом казахе, в наших словах и даже в названиях звёзд. Приведу пример... Стоя перед зеркалом отведите правую ногу в сторону, а правую руку так же в сторону и вверх, помахивая ей, произнесите слово "рука - к,ол", вы её видете. На самом деле глядя на себя в зеркало, видите букву "К," слово "К,ол - К,+ол - это(буква)+К," и вы сами образуете букву "К,". Глаза ваши подтвердят это Ко"з! - К + о"з!., то есть "К," в латинице можно будет писать как "К". Далее подсказка "К - Q". Опять берём слово "Глаза", которое на латыни правильно запишется "Q(o)z! - Q + (o)z! - Q + (o)z!", то есть нынещнее "К" будет писаться "Q" на латыни. Здесь буква "Q" это изображение глаза и нерва отходящего от него(смотрите строение глаза) и смысл слова "Q(o)z! - Q + (o)z!" понятен теперь всем. Теперь о звёздах, созвездие "Белая Лебедь(Белый Гусь) - К,аз+ак,". Глядя на это созвездие увидите сначало изображение креста, с одной стороны звезда "ДенеБ - Дене+Б - Тело + Б(так как буква финникийская называется Б - бет(лицо), то есть голова). Получаем " Голова тела". Противоположная звезда называется Бирео(Bireo), на казахском смысл будет таким "звезда одна, надо взять ещё одну". Когда возьмём ещё одну, крест преобразуется в звезду или букву "А", на звёздном небе в определённый период это будет видно. В древнем алфавите у "А" есть название "АЛП", очень схожая с казахским словом Ал!п(п)!. Итак, глядя на себя и включив мозги вы извлечёте все буквы латинского алфавита и не только. На самом деле надо сложить не слогаемое, финникийский алфавит + арабские цифры + римские цифры + звёзды и созвездия + казахский смысл и мы получим нашу древнейшую историю. У казахов нет времени, предлагаю помощь на официальном высоком уровне,

сарсенгали28.11.2017, 17:02

Поправка в выше изложенном-звезда не "Bireo", а "Albireo", то есть "Al+bireo"... Теперь, что бы понять проблему с латынью, предлагаю не маловажный проект: "Энциклопедия к,азак, - происхождение казахских слов и букв(древняя забытая история)!" Справа запишем цитату "Три слова - Адам,Алма,Алма определили историю Человека. Адам первый Человек на Земле, с казахского "Адам-человек","Алма-яблоко","Алма-не бери(то самое яблоко, которое нельзя было брать Адаму с Евой в раю)". Почему эта библейская история на казахском языке?... Первое что мог изобрести человек, это "лестница - баспалдак," Нарисуйте лестницу - баспалдак, прислонённую к дереву предположительно к яблоне. Итак рассмотрим лестницу и супени, которые образуют буквы. "Баспалдак, - Бас(наступи на ступеньки)+П(первая буква и ступенька)+А(следующая ступенька)+Л(ещё ступень)+Д(далее ступень)+А( последьняя ступень)+К(дерево, лестница и человек (адам) который поднялся по ней образуют букву "К". Другой вариант "Баспалдак, - Бас!п+алд!+ак, - наступая на ступени лестницы,поднявшись+взял "белое-светлое ?". Наша светлая история у нас в руках, в " ладонях - алак,анда - ал+ак,+анда", надо только сорвать этот плод. Далее возьмём уже знакомую букву из первого комментария "К," и вспомним слова касающиеся человека(адама) на букву К. 1)человек - к!с! - ks - это латинская буква "Х" и когда человек сидит на полу скрестив ноги, под собой он образует букву "Х - ks". 2) К,арын (живот,желудок) - К,(а) +(!)рын(приставай), то есть по смыслу получается, что живот пристаёт к человеку к "К,(а)", когда хочется кушать. 3) К.абак,(связано с бровью) - К,(а) + бак, - получается опять по смыслу "бак. это сад, где цвету сияющие глаза" у К,(а) - человека. 4) К,ан (кровь) - К, +ан, - К,(человек) + ан,(зверь). Действитель глядя на всю кровеностную систему человека в школьных учебниках видишь зверя, образно говоря. 5) К,ол - смотрите в комментарии предыдущем. Ещё пару слов с буквой "Б", 1) Бас - Б +ас, в финикийском алфавите буква Б имеет название "Бет - лицо, то есть голова, отсюда смысл "Б + ас - голова для приёма пищи". 2) Бел(спина) - Б + ел , смысл "спина родное место для головы, там начинается её родина. И как ни странно все слова у нас с великим смыслом, язык был придуман не на Земле. Обращаюсь к простым людям этот проект надо запустить, лучше в какой ни будь программе раз в неделю прибавлять десяток слов обсуждая. Если кого заинтерисует, напишите комментарий здесь.

сарсенгали03.12.2017, 16:01

Ещё раз для тех кому трудно представить, что древнеказахский алфавит - это есть финникийский, которому более 3000-5000 лет... Есть поговорка: "Народ который забыл свою историю, обречён это повторить". Народ К,азак, свою древнейшую историю действительно забыл, точнее ему помогли это сделать. Всемирный заговор - он конечно был... Посмотрите историю до.н.э. , где есть Греки, Евреи, Римляне и.т.д... и.т.п..., прям как вчера, а казахов нет. В те давние времена слово К,азак, - означало не национальность, не народ, а цивилизацию К,азак, ...И это не нравилось империям, которые уже встали на ноги... Наши предки проиграли эту неравную войну, но оставили знания в том числе письменность в наших словах, именах, названиях... Вот происхождение букв, некоторые в предыдущих комментариях. Каждая буква - это своего рода сказка, что бы понять это надо хотя бы на минуту выбросить из головы всё чему вас учили всю жизнь... И так ещё одна финникийская буква похожая на квадратную восьмёрку в латинице "Н", у кого то ейч, нам подойдёт "Н - Аш - с казахского открой(познай)". Если мы откроем квадратную 8(восьмёку) - получим слово "А(прямоугольная)+Ш(на левом боку, в финникийском тоже есть )". Во первых человек может открыть "Рот-Ауыз" и глядя на квадратную 8(восьмёрку) видим слово "AUZ" - АШ(открой), открыв рот мы увидим внутри квадратной 8(восьмёрке) букву "Н", при храпе мы слышем эту латинскую букву "Н > Х". Так же если открыть "АШ" глядя на прямоугольную 8(восьмёрку), видим как бы два зуба, схематично верхний и нижний "зуб - т!с" и мы увидим буквы "Т(на боку)+С, так же латинские T+S(ts)". Но это не всё, примем эту букву Аш за цифру 8(прямоугольная) и так же глядя на неё увидим две буквы зеркальные "S", то есть "S+ег!з(egyz). И если 8(восьмёрку) положим на бок , увидим как бы пару глаз, совершенно одинаковых (ег!з). Пока они закрыты, а буква АШ предлагает открыть.Открыв увидим "Глаз > Q(o")z!", так на латыни-финникиском(древнеказахском) правильно запишется слово глаз(Q(o)z! через Q<>K. Предки так и записали Q(o)z! > Q + (o)z! > Q - это схема глаза(смотрите в учебниках анатомии...) + (o)z! - это он сам(имеется ввиду глаз)...У буквы АШ - прямоугольной 8(восьмёрки) в финникийском алфавите есть название лестница и действительно похожа на лестницу, ступени которой ведут нас к познанию, открывать для себя то, что нам оставили предки. Всего лишь одна буква, а я могу ещё долго продолжать писать, это всего лишь цветочки, почему то нынешние казахи упорно не хотят ничего видеть. Только глухой и слепой на это способен. На последок слово "Ухо - к,лаК,- к,ла+К, - здесь К, это ks(человек который слышит, но не видит, он падает от смеха ...). Ещё раз скажу латинский алфавит надо принять как финникийский древнеказахский, точнее надо не принимать, вернуть народу К,азак, дрений алфавит, древнюю историю. В этом комментарии я говорил всего лишь об одной букве, все остальные вместе откроют нам тайны наших предков. Мы всего лишь смертные люди и склонны ошибаться, надо научится исправлять ошибки...

сарсенгали09.12.2017, 16:00

Подобного рода комментарии вызывают у многих казахов усмешку. Российские казахи не принимают такую версию вообще, смотрят в рот казахстанцам, которые довольны своей нынешней историей, а о древней истории смотрят в рот европейцам и полностью полагаются на труды древнегреческих историков. Тем неменее ещё раз приведу факты, что финикийский алфавит, которому более 3000-5000 лет - есть древнеказахский. Древние буквы этого алфавита как живые сегодня могут нам многое открыть. Вот две очередные буквы расскажут нам историю любви. Здесь буква "О - древниее название Айн(а)", как у девушки, любит букву "Q - коф, в древнегреческом Коппа, в одном из европейских языков звучит Кю, на древнеказахском предположительно звучала бы К!йеу-Зять. В латинском языке есть выражение "Alma mater - знаний(учения) мать". Возьмёт слово Alma(знания) с казахского Яблоко. Теперь берём яблоко и режем его вдоль корешка(отростка), одну часть немного поменьше. В итоге получаем две одинаковые половинки, одна похожа на букву "О", другая на "Q" с корешком, это две половинки одного целого. "О - айн(а)(девушка)" зеркальное отражение "Q - Кю(к!йеу) влюбленный парень" и в учебниках анатомии обнаружите, что "О"схожа на женскую яцеклетку, "Q" на мужской сперматазоид, всё это не случайности... Полагаю в древности влюбленный в девушку предлагал руку и сердце, следующим образом... Разрезав яблоко таким образом и если девушка брала половину с корешком, а парень без корешка, вновь соединив обе половины влюбленные вместе произносили слово "Алма - яблоко(две половины одного плода)". Это означало любовь и верность. Если же девушка брала половинку без корешка, а парень с корешком, означало любви нет. Третий вариант молодые говорили слово "Алма - не бери", то есть надо подождать, не делать поспешных решений... Ещё раз повторюсь, наша светлая история у нас в руках, в ладонях - алак,анда - ал +ак, +анда - ...

сарсенгали12.12.2017, 18:22

Думаю это последний комментарий в этой теме, возможно и на этом сайте. Чем больше пишу, тем больше у вас притупляется чувство ответственности за нашу древнюю историю и в том числе за будущее. Вам кажется это забавные истории. Казахстан принимает латынь, как какой то английский алфавит. Но ведь европейцы приписывая латынь себе, не знают даже происхождения его и , что означают буквы, цифры. А ведь везде присутствует казахский смысл. но всё что я написал это только цветочки. Финикийский предположительно древнеказахский алфавит таит в себе все тайны мира, я готов представить это на высоком уровне. Должен был сделать это уже до нового года, но что то происходит, дьявол одноглазый(этот доллар) окутал видимо наши души и ничего не видим кроме зеленых фантиков. Наше поколение помнит, как мы проснулись утром, а великой страны нет. Нельзя повторить это. Приняв английский алфавит, откажемся от своей древнейшей истории и будем считать свою латынь чужой. Можем проснутся и ужаснутся. Ещё есть время объявить о принятии латыни имеющую наши древние корни и в течении короткого времени обосновать. Готов это сделать и уверен на все 100. Надо донести это до главы государства и сделать маленькую поправку, всё получится... У казахов всёж мало времени ...

Ең көп оқылған
Сауалнама

Тәуелсіз Қазақстанның тарихына қызығушылық танытасыз ба?