Басты бет Сарапшылардың пікірі Ұлы дала тыныштығын жоғалтқанда

Ұлы дала тыныштығын жоғалтқанда

Халықтың тарихи естеліктерін түп-тамырымен құртуға және осы естелікті ұстанушыларды – ұлттың зиялы өкілдерін жоюға бағытталған сталиндік иделогоялық аппараттың кең көлемді іс-шаралар жүргізуді бастауы XX ғасырдағы 20 жылдардың ортасында Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмірдің қайғылы ерекшеліктері болып табылады. Кеңестік Шығыс және ішінара Поволжья елдері көптеген жүз жылдықтың ішінде араб алфавитін қолданғаны белгілі.

ХХ ғасырдың басында Қазақстанда қоғамдық-саяси қозғалыстардың пайда болуы туралы.

Қазақстанда ХХ ғасырдың басы отаршылдықты одан әрі күшейту және ұлттық мәселелердің шиеленісуі деп белгіленді. Ұлттардың аздығы Ресей халқының 57 % құрағанына қарамастан, бұл жерде ұлтты қанау көршілес мемлекеттерге қарағанда күшті болды және қанаушы ұлттардың толық құқықсыздығымен, ұлттық мәдениетті қудалаумен, күшпен русификациялаумен және сол сияқтылармен көрінді. Көптеген халықтардың үлесті жері кедейшілік және иесіз қалу болды.

Империяның шетінде, оның ішінде Қазақстанда ұлт азаттық қозғалыстың өсуінің алдын алу үшін, патша бар ынтасымен қоныс аудару саясатын жүргізуді бастады, ол даладағы халықтардың ұлттық құрамын түбегейлі өзгертуге әкеп соқтырды. 1897 жылғы есеп бойынша Дала аймағында орыстар 20 %, ал 1917 жылы 42 % болды. Сол кезеңде шаруалар мен казактардың саны 4,5 есе көп болуына қарамастан, қазақ ауылындағы халықтардың өсуі тек қана 17,6 % құрады.

Демографияны өзгерту Дала аймағына ресейлік және шетелдік капиталдардың енуіне мүмкіндік туғызды, ол кезеңде 197 тау-кен рудасында 18 мыңнан астам жұмысшы жұмыс жасады. Шамамен 20 мың жұмысшы мен қызметші теміржолшылар жасағында есептелді.

Қазақ халқының арқасына ауыр жүк түсірген отаршылық қанау (салықтар мен борыштар өсті, жерлер тартып алынды, қазақ ауылдарында ішкі қарама-қайшылықтар күшейді, мал шаруашылығында дағдарыс басталды) тұрғылықты халықтардың арасында наразылықтар туғызды. Бұдан басқа, Қазақстандағы оқиғаның дамуына орталық ресейдегі ахуал маңызды ықпал етті. Маңызды факторлардың бірі 1905-1907 жылдардағы революция болды. 1905 жылы жазда Семей, Ақмола, Торғай және Орал облыстарында патша шенеуніктерін алаңдатқан аграрлық толқындар болды. Баянауыл және Павлодар уездеріндегі шаруалар қауымның жерлерін озбырлықпен басып алуға ашық қарсы шықты. Олар ірі феодалдардың жерлерінен шекара талап етті. Патша әкімшілігі бұл ауданға жазалаушылар жасағын жіберді. 1905 жылы маусымда Семей әскери губернаторы Дала аймағының генерал-губернаторына жазған ұсынысында: «Дала тыныш емес, қырғыздар Ресейде болып жатқан барлық ахуалдарды тиянақты бақылауда, далаға көршілес облыстардан және Бөкей Ордасынан адамдар кіруде» деп жеткізді.

1905 жылы мамырда Перовскіде, Жосалы станциясында, Қармақшыда, Семей уездінің Вознесенск рудасында теміржолшылар арасында толқындар болды. 1905 жылы маусымда Оралдағы теміржолшылар мен типография жұмысшылары, ал тамызда Перовск депосының жұмысшылары ереуілге шығады. Адамдар жұмыс күнін қысқартуды, жалақыны көтеруді талап етті. Ереуілшілер күресі күш жинайды және қатты ұйымшыл болады. Алғашқы кәсіподақтар пайда бола бастайды. Перовскіде, Қостанайда, Ақтөбеде және қазақстанның басқа да қалаларында – алғашқы әлеуметтік-демократиялық топтар пайда болады.

ХХ ғасырдың басындағы әлеуметтік-экономикалық жағдай Қазақстанда ұлттық қозғалыстың өсуін болмай қалмайтындай етіп жүргізді. Олар біртектес болмады, онда ұлттық элита, қазақ зиялы қауымдастығын қалыптастырушылар лидерлікке қарсы күреске шықты. Ғасырдың басында олардың қатарына Петербургтегі, Мәскеудегі, Варшавадағы, Қазандағы, Омскідегі, Орынбордағы жоғарғы оқу орындарының және училищелердің түлектері бөлінді. Жалпы ұлттық либералды-демократиялық оппозицияның лидері ірі саясат қайраткері, көрнекі ғалым-экономист, «Алаш» партиясының негізін қалаушы, кадет партиясының ОК мүшесі, Мемлекеттік думадағы мұсылмандар фракциясы А. Бөкейханов болды.

Ұлттық өзін-өзі тануды ояту негізінде түркі тілдес халықтардың бірігуі орын алды. 1905-1906 жылдарда Ресейдегі мұсылмандардың I-III съездінің шақырылымы болды, «Мұсылмандар партиясының қоғамы», ал Мемлекеттік думаның құрамында – мұсылман парламенттік фракциясы қалыптасты.

1905 жылы желтоқсанда Оралда өңірдегі бес облыстың (Семейден басқасы) делегаттық съезі болып, кадеттік партия бағдарламасын қабылдады. Осылайша А. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, Б. Қаратаев басшылық еткен ұлттық қозғалыстың лидерлері ұлт азаттық қозғалысты конституциялық монархияға, либералды реформаға қарсы күрестің арнасына бағыттауға әрекет етті. Бұл ретте патшаның саясатын, атап айтқанда аграрлық саясатты сынға алды. Мысалы, Мемлекеттік думаның мүшесі Б. Қаратаев қазақтардан жерді тартып алуға қарсы наразылықпен шықты. Ол өзінің сөзінде «Біздің мемлекетіміздегі шиеленіскен аграрлық мәселе шаруаларды дала облыстарының аумағына, атап айтқанда Орал, Торғай, Ақмола және Семей облыстарының аумағына қайта қоныстандыруға мүмкіндік бергісі келеді» деп айтты. Жер иеленудің және жерге орналастырудың бас басқарушысымен әңгімелескен кезде қазақ депутаты Қазақстанда орыс шаруаларын қайта қоныстандыруды уақытша тоқтатуды сұрады. Алайда оған қайта қоныстандыру жалғасады, Қазақстанда жер көп, олар өнімсіз түрде көшпелі ретінде қолданылуда және XX жүз жылдықта қырғыздардың (қазақтардың) көшпелі өмір салтын тоқтату қажет деп айтылды.

Шаруа-демократиялық бағыттың өкілдері 1911-1915 жылдары жарыққа шыққан «Айқап» журналының айналасына жиналды. Басып шығарушы және редакторы М. Сералин (1871-1929 ж.ж.) болды. Онда Ж. Сейдалин, Б. Қаратаев, С. Торайғыров, С. Сейфуллин, Б. Майлин және басқалары ынтымақтастық жасады. Алайда журнал шамамен бес жыл қызмет етті және қаражаттың жетіспеуіне байланысты өзінің жұмысын тоқтатты. 1913-1918 жылдар аралығында шыққан «Қазақ» газеті либералды-демократиялық бағыттың идеясын ұстанды. Онда қазақ конституциялық-демократиялық партияның лидерлері және қазақ халқының жалпы ұлттық қозғалысы, ғалым-экономист А. Байтұрсынов, М. Дулатов және басқалары ынтымақтастық жасады. Басты аграрлық мәселеде жерге деген мемлекеттік меншікті тоқтату және қазақтардың жеке меншігіне беру, жерді сатуға тыйым салу туралы талаптар қойды. Либералды-демократиялық қозғалыс қоғамдық-саяси бөлікте қоғамды эволюциялық дамытуды айтты. Жалпы алғанда, өңірдің әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси өмірін дамытуға арналған көзқарастарға қарамастан, «Айқап» журналы және «Қазақ» газеті өздерінің беттерінде империяның отаршыл шекарасында жалпы ұлттық идеяларды және қазақ халқының мүддесін  білдіре алды.

Самодержавияны құлатқаннан кейін Уақытша үкімет патша саясатының өмір сүруін жалғастыра отырып, ұлттық мәселені шеше алмады және аграрлық мәселені шешуге ұмтылмады. Өзге де қаналған халықтар секілді, өзін-өзі билеу немесе қазақтардың автономиясы туралы мәселені алға қоюға әрекет етпеді. Ол А.Бөкейхановтың кадет партиясынан өзінің шығатындығы туралы «Қазақ» газетіне ашық жариялауына себеп болды. Ол үш сәтті атап өтті: «Кадет партиясы жерді жеке меншікке бергелі тұр. Біздің жағдайымызда жерді жеке меншікке беру, біраз уақыттан кейін Башкириядағы секілді оқиғаға әкеп соқтырады, жер учаскелері көршілес отырған мұжықтарға өтіп кетеді, қазақтар қайыршы болып қалады. Кадет партиясы ұлттық автономияға қарсы шығады. Біз Алаштың белгісін көтере отырып, ұлттық автономияны құруға ұмтыламыз... Кадет партиясы шіркеуді мемлекеттен бөлуге қарсы шығады, ал мен шіркеуді мемлекеттен бөлуді қолдаймын. Мен кадет партиясынан шығуды және «Алаш» партиясын ұйымдастыру туралы шешім қабылдадым».

Қазақ либерал қозғалысының лидерлері тез ауысатын жағдайды және саяси күштің полярлану процессін тездетуді ескере отырып, жалпы-қазақ съезін жеделдетіп өткізу туралы шешім қабылдады. Қазақстанның барлық дерлік облысының өкілдері қатысқан алғашқы жалпы-қазақтық съезд Орынборда 1917 жылы 21-26 шілдеде өтті. Күн тәртібінде 14 сұрақ қаралды. Делегаттар ұлттық автономия проблемасына, жер мәселесін шешуге, Құрылтай жиналыс өткізуге және қазақтың саяси партиясын құруға басты назарын аударды. Съезд басталуына бір ай қалғанда «Қазақ» газетінің беттеріне автономия мәселелері бойынша әртүрлі көзқарастар айтылған бірқатар мақалалар жарияланды. А. Байтұрсынов және М. Дулатов тәуелсіз Қазақ мемлекетін құру жөнінде сөз сөйледі. Бөкейханов қазақ ұлттық-аумақтық автономия республикасын артығырақ көрді. Бұл көзқарасты басым көпшілігі қолдады. Алғашқы бүкіл қазақтық съезд «Алаш» қазақ ұлттық саяси партиясына шоғырланды. Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов және буржуаз-демократиялық бағыттағы қазақ зиялыларының басқа да өкілдері оның лидерлері болды. Сондай-ақ партияға ғылыми және шығармашылық зиялы қауымның өкілдері: М.Тынышпаев, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев, Ғ.Қарашев, С.Торайғыров, Х.Ғаббасов, А.Ермеков, Х.Досмұхамметов және басқалары кірді.

Жаңа партия басты назарға өзінің қызметін көтеру мен қазақ халқының экономикалық және мәдени өмірін дамытуды қоя отырып, жалпыұлттық мүддеге басшылық етіп, сол кезеңде ол көрнекі саяси күш болды. Оған 1917 жылдың аяғында өткен Құрылтай жиналысындағы сайлаудың қорытындысы куә болады. Мысалы, Семейде дауыс берудің басым көпшілігін (3304) «Алаш» партиясы жинады, сонымен бірге «Үш жүз» партиясына тек қана бір дауыс берілді. Екібастұз «Алаш» зауытының 700-ден астам жұмысшы қазақтары 705 дауыс жинады, ал әлеуметтік партияға ешқандай дауыс берілмеді. Омскіде берілген дауыстардың саны мынадай үлгіде бөлінді: «Алаш» үшін барлық уезд бойынша 16600 адам дауыс берді, «Үш жүз» партиясы үшін – 300, қаланың өзінде біріншісіне – 80 адам, екіншісіне – 60 адам өздерінің дауысын берді.

Осылайша, 1917 жылдың аяғында Қазақстандағы ұлтазаттық қозғалысқа саяси басшылық етудің басым бөлігі жалғыз ұйымдастырылған партия – «Алаш» ұлттық-демократиялық партияға тиесілі болды. Расында, өзіне тиесілі барлық белгілерімен қоса, партияны қалыптастыру және құру уақыт тығыздығына байланысты болды, содан кейін октябрь төңкерісіне әкеп соқтырған, революциялық оқиғаның өте шапшаң дамуымен тіптен үзілді. Сондықтан, «Алаш» партиясына қатысты қозғалыс секілді анықтама беру дұрыс келеді, себебі алаш қозғалысы ХХ ғасырдың басында қазақ халқының барлық ұлтазаттық күресінің басты басқарушы күші болды.

Халықтың тарихи естеліктерін түп-тамырымен құртуға және осы естелікті ұстанушыларды – ұлттың зиялы өкілдерін жоюға бағытталған сталиндік идеологиялық аппараттың кең көлемді іс-шаралар жүргізуді бастауы XX ғасырдағы 20 жылдардың ортасында Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмірдің қайғылы ерекшеліктері болып табылады. Кеңестік Шығыс және ішінара Поволжья елдері көптеген жүз жылдықтың ішінде араб алфавитін қолданғаны белгілі. 20 жылдардың аяғында жоғарыдан келіп түскен бұйрық бойынша ол латын әрпіне, ал 1940 жылы – кириллица әрпіне ауыстырылды. Тоталитарлық режимді күшейтуге байланысты «Алаш» партиясы мүшелерінің, сондай-ақ республиканың басшы қызметкерлерінің саяси артынан түсуі біртіндеп күшейді. 1925 жылы осында жіберілген, республикалық компартияның басшысына Ф.И. Голощекиннің келуімен республикаға саяси қысым көрсету күшейді және аса қатты сипаттар қабылданды.

Әртүрлі сылтаулармен 1927-1929 жылдарда Қазақстанның көрнекі мемлекет және қоғам қайраткерлері: Н.Нұрмақов, Т.Рысқұлов, С.Ходжанов, М.Мұрзағалиев республикадан аластатылды. 1928 жылдың аяғында жалған айып тағылып, «Алаш Орданың» бұрынғы қайраткерлерінің ішінен 44 адам қамауға алынды. Ұлттың зиялыларының өзге топтарынан (шамамен 40 адам) 1930 жылы қыркүйек-қазанда қамауға алынды.

1937 жылы қарашада Қарағандыда бұрынғы Қарқаралы округінің кеңес-партиясы басшылары: А.Асылбековке, Н.Нұрсеитовке, М. Гатауллинге және басқаларына қатысты өткен сот процессі үлкен резонансқа ие болды. Алайда, «халық жауы» деп аталған негізгі массаның тағдыры КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасындағы үштік отырысында шешілді. 1937-1938 жылдарда жалған айып тағылып, Қазақстанның көрнекі мемлекет және қоғам қайраткерлері: Т. Рысқұлов, Н. Нұрмақов, С. Ходжанов, У. Құлұмбетов, О. Жандосов, А. Досов, А. Асылбеков, Ж. Садуақасов, Л. Мирзоян, А. Сафарбеков, Ж. Сұлтанбеков, Т. Жүргенов, Н. Сырғабеков, З.Төреғожин және басқалары жазаға тартылды. Қазақтың ғылымы мен мәдениеті орны толмас шығынды бастан кешірді. А. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Жұмабаев, С. Сейфуллин, І. Жансүгіров, Б. Майлин, С. Асфендияров, Қ. Жұбанов, Ж. Шанин, Т. Шонанов, Қ. Кемеңгеров қуғын-сүргіннің құрбандары болды. Осылайша, 20-30 жылдарда отаршылдықтың орынан ауыстырған тоталитарлық режим Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмірдің барлық салаларында бекітілді. 


Пікір жоқ

Пікір қалдыру үшін кіріңіз немесе тіркеліңіз
Уалтаева Алтын Слямқайдарқызы
Уалтаева Алтын Слямқайдарқызы
Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының аға ғылыми қызметкері
тарих ғылымдарының кандидаты