Басты бет Сарапшылардың пікірі Орта Азияның жалпы тарихын жазу идеясы: Қазақстаннан көзқарас

Орта Азияның жалпы тарихын жазу идеясы: Қазақстаннан көзқарас

Тарих жөніндегі оқулықты жазған кезде автор аталған жанрдың объективтік табиғатын ескеру қажет. Жалпы білім беру арнасынан алынған кез-келген білім әрқашанда асығыс және ескірген болып табылады. Осындай үлгіде алынған тарихи ойдағы тәжірибе оқулықтармен қалыптасады, ал оқулықтар әрқашанда қазіргі тарихшылар ойлағандай жазылмайды, ол бастапқы материал пайда болған сол кездегі тарихшылардың ойымен жазылған.

Бұрын «Фергана.Ру» хабарлағандай, Орта Азияда төртжылдық жоба шешуші сәтіне кірісті, олар мемлекетаралық ғылыми ынтымақтастық шеңберінде қоғамтану, география және тарих бойынша жалпы білім беретін мектептер үшін оқулықтар жасауды ұсынды. Осы бастамашылық бойынша Қазақстанның Білім және ғылым министрлігі Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор Саттар Мәжитов өзінің пікірін білдірді.

Фергана.Ру: Саттар Фазылұлы айтыңызшы, Орта Азия елдерінің жалпы тарихын құру идеясы қалай және қашан пайда болды?

С. Мәжитов: - Ол айтарлықтай ұзақ процесс болды, алайда уақыт бойынша алып қарасақ тиісінше қысқа. КСРО-ның бұрынғы ортаазиялық республикаларының егемендікке қол жеткізген күнінен бастап он жеті жылдан астам ғана уақыт өтті. Посткеңестік Орта Азияның мемлекеттері тәуелсіздікке кең тараған кешенді проблемалармен бірге қол жеткізді, оның ішінде ең алдымен әлеуметтік-экономикалық, саяси, психологиялық жоспарлардың индикаторлары алдыңғы шетке шықты. Орта Азия тарихи өңірлері  өзінің саяси этникасымен ерекшеленеді, ол әрқашан даму жолдарын таңдаумен әсер етті. Ереже секілді ынтымақтастықтар қандай да бір құндылықтарды бағдарлау кезінде бірқатар проблемаларға ие болды. XIX ғасырдың басы мен ХХ ғасырдың аяғындағы түркі-мұсылман әлемі ретінде дайын үлгі бойынша бірігу идеясы өзін ақтамады.  Алайда егемендікке ие болудың бастапқы кезеңінде ол ақталған болатын. Титулдық этностар өзінің жауапкершілігін сезіну және ұлтының аздығы мен құрылыс егемендігінің ғаламданған жаңа ұрпақтарының деңгейіне дейін көтеріле алмады. Кейіннен әртүрлі жылдамдықта нарыққа ену, саяси элитаның бір-біріне деген қызғанышты қатынастары, қоғамдық санадағы этникалық-патриоттық эйфориялар  республика арасындағы қашықтықты одан әрі арттырып жіберді. Тұрақты орнатылған субконтиненталды наркотрафиктерден басқа, «капитализм өздігінен барлығын өшіреді» деген үміт көмектеспеді. Халықты исламдық тепе-теңдік негізінде біріктіруге ұмтылу әрекеті тек қана ортағасырлық діни қасаңдық негізінде халифат құрудың конституцияға қарсы әрекетімен аяқталды. Осы жоспарда бірлескен оқулық, оқу құралдарын немесе хрестоматия жасау күмәнсіз қажет болды. Сондай-ақ, ол БҰҰ кеңістігінде, атап айтқанда, РҒА Жалпы тарих инстутының директоры, академик А. Чубарьян басқарған, БҰҰ елдеріндегі Тарих институты қауымдастығының деңгейінде пайда болды, ғалым-тарихшылар интегралды тарих жобасы туралы айтты.

 Фергана.Ру: - Неге бұл идея ерте пайда болды және қазіргі процесс пен елдің саяси жағдайындағы ғалымдардың әртүрлі көзқарастарын ескере отырып, оны жүзеге асыру шындыққа қаншалыққа сәйкес келеді?

С.Мәжитов: Бүгін бірлескен оқулық жасауды посткеңестік Орта Азияның шегінен тыс жерде қолдайтындығын мен кездейсоқ айтқан жоқпын. Бұл ғалым-тарихшылардың арасында бір жыл сақталмағандығын куәландырады және оған маңызды негіздемелер болды. Біздің барлығымыз  меже орнату жөніндегі жобаны іске асыру және этникалық белгілер бойынша құрылған әкімшілік-мемлекеттік бірлікті құру сәтті аяқталған кеңестік шинелден шықтық. Ол, батыс талдаушылары атап өткендей, «Орта Азияның коммунистік саясатқа және экономикалық жүйеге толықтай сіңуінен» орын алды, алайда бұл жерде еуропалық құндылықтар сырттай тамыр жайды және орталық шығыс менталитетінің кешенінде басым болуды жалғастырды. Жағдайы мен этникалық шекераның дамуы кеңестік заңды үкіметпен айқындалатын елдегі ұлтты қалыптастырудың  конгломераты орын алды. Кеңестік мемлекет құрылысының негізіне салынған этникалық принцип әртүрлі мемлекеттің ішінде «біз – біз емеспіз» деген дихотомияда титулды және титулды емес ұлтқа бөлінуге ауысқан  тұрақты стереотипті таңдады. Алайда, кеңес империясы кезеңіндегі орта азиялық «мемлекет-ұлт» көп жағдайда өзін мәдени параметрлерге жатқызды, қазіргі таңда  мемлекетті қалыптастыратын ұлт тарихы тікелей саяси іс-әреткеттер терминімен артикулденеді. Алдағы болашақта бұл процесстің кері жолы жоқ және осы жаңа тарихтың деректерін елдегі геосаяси жағдайға талдау жасаған кезде, бұрынғы қалпында қабылдаған жөн. 2009 жылы наурызда Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты мен Георг Эккерт институты арасында өзара түсіністік Меморандумына қол қойылды. Бірлескен жұмыс жоспарында – мектептегі тарих білімінің жағдайын зерделеуге және сапасы жаңа оқулық пен әдістемелік өнім жасаған кезде, процесстердің бөлігін одан әрі жаңартуға мүмкіндік беретін бірқатар іс-шаралар қарастырылған. Қазақстан Германия арқылы Орта Азия елдерінің білім беру практикасындағы мамандармен диалог жасау алаңына шығады. Соған қарамастан, ортаазиялық елдерді жақындату, біздің пікірімізше  тарихтың өзінде, оны ретроспективті өзгертуге және болашаққа деген бастамасына байланысты. Халық органикасы негізінде бұл жерде халықтардың және мәдениеттердің бір-біріне өзара әсер етуі ешқашан тоқтаған емес. Бұл жерде әртүрлі этникалық топтар түркі-парсы ислам мәдениетіне ғибадат ететін аралас және өзара бағынысты  конгломерат құра алды. Осы өңірде негоцианттар мен миссионерлер жүріп өткен, кезінде Птолемей айтып кеткен Жібек жолының екі маршруты өтетіндігі кездейсоқтық емес. Ал Рене Груссе бұл жерді ұлт матрицасы деп қарастырды және оны Орхон, Керулен және Оңтүстік Монғолия «Азиядағы Германия» даласы деп атады. Мунистің және Агахидің «Фирдаус ал-Икбал» шығармасы, XIX ғасырдың тарихи дерегі Хорезм тарихы туралы баяндап, өзінің ықпал етуін Қазақ даласына дейін таратқан, әртүрлі тайпалардың ата-тегі сол кездегі саяси элитамен тығыз байланысы туралы куәландыратын хорезмшахтың жалпы бірнеше атауларын санап өтеді. Сондықтан академик В. Бартольд Кеңестің Хорезмді жою фактісін «жат жергілікті тарихи үрдіс» және «осы үрдістің толықтай қарама-қайшылығын» саяси бірлік деп атауы кездейсоқтық емес. Саясатқа сілтеме жасайтындар немесе өңірдегі саяси жағдай қандай да бір тәсілмен ынтымақтастық жасау процессіне әсер етеді деп есептегендер Орта Азияның өңірлері өзінің өткен кезеңінде бірыңғай және  терең тарихи-мәдени кодты қамтитынын түсінбейді. Олар бұрыннан барлығына мәлім емес. Бұл феноменді тек қана тарихшылар жаза алады. Міне не үшін олардың қолынан келмейтіндігі, алайда олар бірлескен тарихты жазу, сондай-ақ оқу құралын жасау бойынша өздерінің миссиясын орындауға міндетті.

Фергана.Ру: - Өңірдің жалпы тарихы ұандай болады деп уәде береді: кейбір сарапшылар ұсынғандай интегралды ма немесе басқаша болады ма?

С.Мәжитов: - Интеграция – ынтымақтастық жасау және біріктіру процессіне тарту емес, басқаша нәрсе. Өйткені интеграция – көптеген ішкі проблемаларды шешуді болжайтын құбылыс және біруақытта сыртқы импульсте уақытылы реакция үшін өзін жойып жіберуге міндеттейді. Оған барлығы дайын емес және біз оны түсінеміз. Сондықтан өңірдің жалпы тарихын жазу жобасы негізінен бірлесе отырып жасалуы мүмкін. Интегралды тарих саяси алғышарттарда айқындалғандар бөлек тәртіп аралық интеграцияны болжайды. Біз әзірге тарихшылардың күшін біріктіруді айтып отырмыз ғой. Бірлескен тарихты жазу қажеттілігі бірқатар ішкі және сыртқы факторлардан шығады. Орталық Азияның жалпы тарихын жазу қажеттілігінің түпкілікті себебі – кеңес басқарушысының бір ізге салу сипатына қарамастан, кейбір кезде ұлтында және азаматтығында жаңылысқан, ұлтты қолдан жасау бойынша жаңа және ең жаңа уақытта бірегей эксперименттен өткен ортаазиялық халықтар этногенезінің мағынасында. Сондықтан, қайта құрылған мемлекет өзіндік дамуының бастапқы кезеңінде этникалық қажетті факторды жалпы азаматтық қоғамның идеясынан және барша адамзат құндылықтарынан жоғары анықтаудан бастады. Ұлтты түсіну осыдан шығатын барлық салдармен бірге, ұлтпен және ұлтшылдықпен тікелей байланыстыра бастады. Сонымен бірге, өңірлік өзін-өзі тану этникалық ұқсастық секілді жаһандандыру аясында түпкілікті жүйе қалыптастыратын өзгерістерді бастан кешіреді. ХХ ғасырдың аяғында және ХХI ғасырдың басында «этникалық» мағынасының орнына басын біріктіруші ретінде «ұқсастық» түріндегі оны кеңейтетін мағына енгізіледі. Бұл ғаламдық баланстар жүйесін әзірлейтін өзіндік бейімдеу реакциясы. Мұндай жағдайда бірлескен тарихтың, негізінен оның сабақтарының бастауына жүгінген өте өзекті. Және ең бастысы – біз бүгін өзінің мүмкіндігін іске асыруға міндетті маңызды кадрлық әлеуетке иеміз.

Фергана.Ру: - Сұрақты басқаша қояйын: тарих жөніндегі жаңа оқулықта не болады және біз нені көре алмаймыз?

С.Мәжитов: Дәстүр бойынша кез-келген мемлекеттің, елдің, өңірдің тарихы ежелгі кезеңнен және орта ғасырдан бастайды. Олар Орта Азияда жалпылама. Орталық Азияның ғана емес, сондай-ақ сол елдің ішіндегі ғалымдардың бірыңғай пікірлері жоқ кейбір сәттердің бар екендігі сөзсіз. Бұл қалыпты құбылыс. Олай болмаса ғылыми зерделеу процессі жәй тоқтап қалады. Басқа бір жағдай, кейбір шектен шығушылықтар да бар. Тарихи материалдарды беретін алдыңғы процесс тарих процессін қабылдаудың тұтастылығын, негізінен Орта Азияда аумағында мемлекеттің дамуының жалпы динамикасын бұзды. ХХ ғасырдың тарихына және посткеңестік тарихқа байланысты бөлімдерді жазу кезінде қиындықтар орын алады. Алайда мен оны БҰҰ елдерінің тарихы бойынша бірлескен оқулық жасаған кезде орын алатын ортақ проблема деп айтар едім. Қазіргі таңда жан-жақты тарихи процесске осыған ұқсас тұжырымдамалық талдау жасау өмірдің барлық тараптарын интернационализациялаудың бүкіләлемдік үрдісін ескермей мүмкін болмайды. Қазақстан үшін ол қазіргі жағдайда: еуразиялық және ортаазиялық ұқсастықтың жаңа идеясында Қазақстан Республикасын жаһандандыру және жол қуушылық тарапқа қозғайтын ол екі құраманы жанастырумен байланысты. Тарих ғылымы бұған қатысты қоғамдық сананың факторын жұмылдырушы ретінде маңызды рөл ойнады. Біруақытта ол Шығыс пен Батыстың, континентализм мен атлантизмнің өркениеттік қарсы тұруында алға шықты. Бұл контекстіде тарихшылардың міндеті «мессиандық рөл» және «ерекше дүние тану» деген екі мағынаны осы деңгейден полицентрикалық әлемде барлығы түсінуге дейін жаһандандырудан тұрады. Кеңістікті-уақытты өлшеуде бұл тарихи өлшеуді ғаламдандыру жаңа империяны және әлемдік жандармдарды ғана емес, Ұлы Жібек жолындағы елдердің-сателиттердің құрылқтағы сауда жолдарын, жаулап алған хронологияларды және картографияларды емес, жалпы әлемдік азаматтық құндылықтарды кросс-мәдениетті өзара байытуды және культивациялауды бақылайды. Бұл жерде әдіснамалық тұрғыдан қарау, әсіресе шығыс және батыс өркениетінің өзара қарым-қатынасы туралы мәселеде түйінді мәселе емес.  Сонымен бірге, ол факті, яғни ұлттық және этникалық проблемалардың эскалациясы көбінесе ғаламдандыру жағдайында рухани және материалдық мәдениеттің өсуіндегі бір ізге түсу үрдісінің реакциясы болғанын ескерген жөн. Қазақстанның тарих ғылымы бұл қатынаста өзін батыстың техногендік өркениетіне қарсы қоймауы мүмкін, керісінше онымен бірдей серіктес болуы мүмкін. Орта Азия тарихының қазіргі елесі әлемдік тарихтың, еуразия континенті тарихының, көшпелі өркениеттің, түркі халықтары тарихының контекстінде оларды түсіндіруді және ортаазиялық аймақтың өз елдерінің тарихына салыстырмалы талдау жасауды болжайды. Осы арқылы Орта Азия тарихының көп функционалды рөлі және маңызы өседі.

Фергана.Ру: - Өңірдің ғалымдарымен және сарапшыларымен алғаш кездескеннен кейін «процесс басталды» деп айтуға болады ма?

С.Мәжитов: - Сөзсіз, Орта Азияның құрылу саласындағы сарапшылармен Алматыда өткен кездесу өте уақытылы және табысты болды. Тұжырымдама мен оқулықтың құрылымын әзірлеу жөнінде комиссия құру туралы келісім сәтті жағдай болды. Бұл комиссия жылына екі рет өңірдегі республикалардың бірінді отырыс жасайды. Екінші маңызды қадам – бұл Орта Азияның хрестоматиясын құру жөніндегі келісім. Оқулықты жазу үшін ең алдымен құжаттар мен материалдарды жинау, жүйелендіру және сараптамадан өткізу қажет. Оның бір бөлігі хрестоматияға енеді.

Фергана.Ру: - Алматыдағы форумға Өзбекстанның және Түркменстанның өкілдері қатысқан жоқ. Сіз қалай ойлайсыз, өңірдің жалпы тарихын құру процессіне ол елдерді қосу қазіргі жағдайда қаншалықты шындыққа сай келеді?

С.Мәжитов: - Бұл сұрақты негізінен сол елдің өкілдеріне қою керек. Мен оларда Орта Азияның тарихын жазуға қабілетті мамандар жоқ деп ойламаймын. Керісінше оларда қазір аз емес. Біздің бірлескен жобаға олар қуана қатысады деп ойлаймын. Қазіргі заманғы ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың мүмкіндігі барлық шетелдермен ынтымақтастық жасауға және сөйлесуге мүмкіндік береді. Содан соң, Өзбекстан мен Түркменстанның тарихына байланысты блоктар жазу үшін, біз таяу және қиыр шығыс елдерінің кез-келгенінен мамандар шақыра алатынымызды ұмытпаған жөн. Әдетте, байсалды маман зерделенетін өңірдің деректерін, жергілікті тілін, жалпы алғанда тарихы бойынша материалдарды жеткілікті деңгейде жақсы біледі және жұмысты жоғары кәсіптік деңгейде орындайды.

Фергана.Ру: - Тарих жөніндегі оқулық «жолы болмаған» болып табылады: оларды көбінесе көшіріп алады, олардың елдің және режимнің идеологиялық, саяси мүддесіне бейімделеді.

С.Мәжитов: - Қазіргі заманғы тарихтың шынайы қалыптасуы мынадай, тарих жөніндегі оқулықтардың және оқу құралдарының әдіснамалық және дидактикалық ерекшеліктеріне, ұсынылатын материалдың мазмұнына, құрылымына, сапасына қатысты өздерінің ұсыныстары мен ескертулерін айтатындар күн санап азайып келеді. Ол толықтай түсінікті, себебі біздің барлығымызды бір сұрақ мазалайды: оқулықты қалай жақсы шығаруға болады, оқушының, педагогтың, ата-ананың, жалпы қоғамның қалай «көңілін табуға» болады? Бұдан басқа, қарастырылатын сұрақтың кәсіби жағы да бар. Оқулықты жасауға тек қана тарих пәнінің методистері мен оқытушылары емес, сондай-ақ фундаментальды және қолданбалы тарихи зерттеумен кім тікелей айналысады, солар да араласуға міндетті. Тарих жөніндегі оқулықты жазған кезде автор аталған жанрдың объективтік табиғатын ескеру қажет. Жалпы білім беру арнасынан алынған кез-келген білім әрқашанда асығыс және ескірген болып табылады. Осындай үлгіде алынған тарихи ойдағы тәжірибе оқулықтармен қалыптасады, ал оқулықтар әрқашанда қазіргі тарихшылар ойлағандай жазылмайды, ол бастапқы материал пайда болған сол кездегі тарихшылардың ойымен жазылған. Оқулыққа енгізген сәттен бастап көп нәрселер ескіреді. Сондықтан білім беру арналары арқылы алынатын барлық білімдер үшін маңызды міндеттердің бірі – аяқталған елестерді жеңіп шығу болып табылады. Алғашқы кезеңде оқу материалдарының әдіснамалық және әдістемелік даярлығын, теоретикалық негіздерін жаңарту қажет. Бұл ретте, тарих саласындағы ғылыми ізденістің барлығын қамтитын әдіснама ретінде берілетін бір әмбебап теорияға бағдар тұтудан алшақтау қажет. Аталған жағдайдағы ұтымды жәйт қазіргі заманғы тарих ғылымдарының теориялық нәтижесіне арқа сүйеп, қазіргі таңда жалпы мағына беріп, танып білерлік нормаларды сақтау принципіндегі барлық адамзаттың даму контекстіндегі өткенді, қазіргіні және болашақты жалпылама ойлауда көрінеді.

Фергана.Ру:- Осы жоба шеңберінде жасалған оқулықтың алғашқы данасын қолымызға қашан алуға болады?

С.Мәжитов: Бұл уақытқа және қаражатқа байланысты сұрақ. Өйткені жобаға жетекші сарапшылар мен мамандар тартылады, ал олар өте қолы тимейтін мамандар. Келесі жылдың ортасына дейін хрестоматияның және оқулықтың тұжырымдамасы, бағдарламаның жобасы мен құрылымы жазылады, ал 2010 жылдың аяғына қарай біздің қолымызда хрестоматияның жобасы болады деп ойлаймын. Орта Азия тарихы жөніндегі бірлескен оқулықты жазу идеясын Георг Эккерт атындағы мектеп оқулықтарын халықаралық зерделеу жөніндегі Институттың (Германия, Брауншвейг қаласы) қолдағаны өте жақсы болды. «Орта Азия елдерінде білім алу» атты Халықаралық герман-қазақстандық ғылыми-практикалық семинар тарих жөніндегі мектеп оқулықтарының авторы және білім беру саласы жөніндегі мамандар үшін «Қазақстанның Германиядағы жылы» шеңберінде өткені ерекше мәнді. Сұхбаттасқан Абдумомун Мамараимов. «Фергана.Ру» ақпараттық агенттігі оқырмандарды және мамандарды Орта Азияның тарихы жөніндегі оқулықты жасау мәселесін талдауға шақырады. 


2 пікірлер

vkontakte_23747834309.01.2014, 12:08

Правильно.

Пікір қалдыру үшін кіріңіз немесе тіркеліңіз
Мәжитов Саттар Фазылұлы
Мәжитов Саттар Фазылұлы
Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының бас ғылыми қызметкері
тарих ғылымдарының докторы, профессор, академик