Басты бет Сарапшылардың пікірі ХХ ғасырдың 30-шы жылдары Қазақстандағы аштық кезеңі: Қылмыс пен Жаза

ХХ ғасырдың 30-шы жылдары Қазақстандағы аштық кезеңі: Қылмыс пен Жаза

Ежелгі тұрғындарды болу немесе болмау дилеммасы алдында қойған екі қылмыстың тоталитарлық тәртібі болмаса, қазақ халқы социализмнің барлық деформация, идеяның шектен шығуын, теория және тәжірибесін кешіре алар еді.

1931-1933 жылдардағы аштық және 1937-1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін туралы сөз қозғалуда.

Қазақстан тарихы оқиғалар, өзгерістер және аса көрнекті тұлғалардың есімдеріне өте бай.Бірақ олардың кейбіреулері ғана ел, мемлекет және халықтың тағдырын күшті өзгертті. XV ғасырдағы Қазақ хандығының білімі, XVIII ғасырдағы ұлы апат және Ресейге қосылудың бастапқы жылдары, 1917-1918 жылдары Кеңес өкіметін орнату, Ш. Уәлиханов, М. Әуезов, Қ. Сәтпавтың ғылыми және шығармашылық ерліктері, 1991 жылдың 16 желтоқсанда Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін жариялау, жас тәуелсіз мемлекеттің жаңа астанасын анықтау осыған кіреді. Осы оқиғалар шежіресі құндылығының озық емес жүйесінде Отан тарихының кеңес кезеңі  ерекше орынды алады. Қазақстанда әлеуметтік құрылыстың 74 жылында жеңістің жұлдызды сәтін және орын толмас қазаның қайғылы беттерін өзіне алды. Біз көбімен мақтана аламыз. Себебі большевизм толқынанда қазақ кеңес мемлекеттілігі құрылды, республиканың экономика, әлеуметтік-мәдени көркі жаңарды, халықтың жаңа зияткерлік әлеует сапалы түрде құрылды. Кеңес Қазақстанның жетістіктерінен ешкім бас тарта алмайды. Алайда дамудың әлеуметтік жолы сәтті және жеңісті әрдайым болған жоқ. Ежелгі тұрғындарды болу немесе болмау дилеммасы алдында қойған екі қылмыстың тоталитарлық тәртібі болмаса, қазақ халқы социализмнің барлық деформация, идеяның шектен шығуын, теория және тәжірибесін кешіре алар еді. 1931-1933 жылдардағы аштық және 1937-1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін туралы сөз қозғалуда. Аштық 3 млн-дай жуық қазақтарды өмірден әкетті. Ежелгі тұрғындардың алтыдан бір бөлігі тарихи отаннан мәңгі-бақи кетті. 1897 жылы аймақтың халқын 82% құраған қазақтардың 3,5 млн.-нан 1939 жылы 2,3 млн. ғана қалды, олардың салыстырмалы салмағы республика халқының құрамында 38%-ға құлады. Айтқысыз азап шегу және жарақат бүгінгі күнге дейін ұмытылмаған және қансырауда. Сталинның аграрлық, кадрлық, ұлттық, мәдени саясаттың объективті салдары және Кремль итаршысы Ф.И. Голощекиннің Қазақстанда жүзеге асырған қоршаған ортасы 30-шы жылдардың басындағы қазақ халқының гуманитарлық апаты және ең зор қайғысы болып табылады. 1925 жылы кәсіби революционер Ф.И. Голощекин  Казкрайкомнан жетекшілікті қабылдап, ең алдымен қазақ қоғамының зияткерлік таңдаулы тобы бойынша соққы жасады. Оның бастамасы бойынша жүйенің жазалау машинасы Алаш қозғалысының көшбасшысы мен белсенділеріне құлады. 20-30-шы жылдар аралығында Ә. Бөкейхан Қазақстаннан қуып шығылды, А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, М. Әуезов және басқа атақты тұлғалар түрмеге қамалды, саналы коммунист С. Сейфуллин де қуғынға ұшырады. Бір сөзбен айтқанда, жоғары миссия тұлғалары және ұлт намысы бойынша соққысы қоғамның өзін-өзі қорғау иммунитетін әлсіретті. Крест жорығы Алаш зиялылардың ғылыми және көркем шығармаларымен қақтығысты және олардың кітаптары зиянды деп жарияланды, айналымнан алып тасталды, осының бәрі даланың рухани-мәдени өмірін кедейлетті. Осыған байланысты Ф.И. Голощекин өзінің теориясын құрды. 1930 жылы ол VII Бүкіл қазақтың партиялық конференциясында есеп беру баяндамасымен сөз сөйлей отыра, ол былай айтқан: «Біздің халық шаруашылығымыз, оның әлеуметтік құрылысы тез дамыған сайын, шаруашылық және мәдени құрылыс арасында құрылған «қайшылық» тез жайылатынында ауыртпалық орталығы жатыр». Дегенмен, экономика және мәдениет арасындағы «қайшылық» келешекте де сақталды. Олардың себебі қалған қағида бойынша әлеуметтік-мәдени инфрақұрылымды қаржыландыруда жатыр. Қазақ социумның рухани-мәдени құндылықтары мен бағыттардың бұзылуы Голощекиннің жеке өкіметі мен үстемдігін орнатуымен толтырылды. Одан бәрі қорықты. С. Сәдуақасов сияқты бағынбайтындар ашық түрде қудаланды. Егер КСРО ауқымында кеңес тоталитаризмнің мәндік сипаты мен құрылымы 20-шы жылдардың соңында құрылса, ал Қазақстанда олар Голощекин жетекшілікке келгенімен толық жұмыс істеді. 1933 жылы 10-16 шілдеде БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің VI Пленум жұмысы барысында  Қазақстан тарихының осы ерекше сәті ішінара  айқынды алды. «Солай бола тұрса да, үкімет төрағасы, белсенді партия жұмысшысы бола отырып, мен жетекші рөлді ойнадым және оны ойнамай алмадым, өзімді осы кезеңде Қазақстанда болған бүкіл жақсылық пен жамандықтың жалғыз жаратушысы ретінде санамаймын, - деп О. Исаев өзінің қорытынды сөзінде айтқан болатын. Ұйымның алғашқы хатшысы жолдас Голощекин біздің мемлекетте маңызды рөлді ойнағаны даусыз болып қалады және осы деңгейде кінә осыған түседі». Голощекин жанындағы БК(б)П Қазақ өлкелік комитенінің екінші хатшысы – Құрамысов одан да нақты айтқан болатын. «Жеке менің қателерім қайдан шықты?– деген сұрақ қойды. Жауабы мынандай болды: «Жолдас Голощекин беделі мен үшін өте жоғары, ал бөлек мәселелерде мен айқын қателіктерді көргенде, көптеген бюро мүшелерінде сияқты мен де өз көзқарасымды қорғай алмағаным, менің бастапқы қарызым болып табылады». Голощекин «беделі» С. Сейфуллиннің «Қызыл ат» («Красный конь») поэмасында жақсы сипатталған: ашулы арлан – түйе сияқты бірнеше рет ыза кернеді, ешкі сақалын сілкіді. Теріс сот биледі. Көңіл табу үшін бәрі де жағымпазданды және оның алдында  бәрі бас иді. Және адамдар қорқыныштан тулады. Бірінші жетекшінің көсемшілдігі бір жағынан көріксіз нысан орнында қайталанды, екінші жағынан тоқтатқан өкіметтің озбырлық пен заңсыздығын тудырды. «Кіші Қазан» Голощекин теориясы азық-түлік дағдарыс себептерінің бірі болды. «Кіші Қазан» және жалған белсенділердің команда-әкімшілік қызмет аясында жүзеге асырылған қазақ ауылының кеңестендіру жаңа орамы, партұйымдардың рөлдерін күшеюі, 1926 жылы 32 мыңнан 1933 жылы 101 мыңға дейін коммунистердің сандық өсуі – қарапайым адамның өкімет, құқық, бостандықтан алшақтауы, заңды түрде қорғалмағанына әкелді. Аграрлық экономика негіздерін бұзғанның басы болып табылатын, 1928 жылы бай-феодалдарды тәркілеуі «Кіші Қазанның» соңғы аккорды болды. 1929 жыл басталды, жаппай колхоздық қозғалысқа бастау берілді. Жоғары жетекшілікпен азғыртылған КСРО және ұжымдастырудың дәлелденбеген, тоқтамайтын бәйгесі 4 жыл ішінде адамға қарсы жан түршігерлік қылмысқа төгілді. Сонымен бірге оның мағынасыздығы БК(б) П және мемлекет ұшы өз халқына қарсы соғысқа кіргенінде жатыр. 1932 жылы ұлы жазушы М. Шолохов келесі сөздерді дұрыс айтқан: «Қыстақтар бойынша нағыз соғыс жүрді». Күш беретін ұжымдастырудың әдістері мен тәсілдері барлық жерде бірдей болды. Олардың қайғылы нәтижелері нақты аймақтарда ауқым, зұлымдық және этникалық бағытпен анықталды. Қазақстанда крестьян мен шаруалардан малдарды зорлықпен алу, көшпенділерді отырықшы тұрмысқа аудару, ет дайындау бойынша барабар емес тапсырмалар миллиондаған адамдарды, ең алдымен қазақтарды күнкөріс қаражатынсыз қалдырды. Этнос ділі, оның отырықшы өмір салтына дайындығы, шаруашылықты ұжымдық жүргізуі жайлы айтпағанда, ұжымдастыру жоспары және оның материалдық-техникалық қамсыздандыру арасындағы айырмашылық тым үлкен болды. Төңкеріске дейін өтілі бар коммунист Ә. Жангельдин дәлелдемесі бойынша 1929 жылы желтоқсанда Сарысу ауданының 6 мың шаруашылығын отырықшы өмір салтына ауыстыру туралы қазақ өлкелік комитеті партиясының қаулысы қабылданды, сол уақытта осы іс-шараға барлығы 8 мың тиын ғана жіберілді. Жетіөзен ауданында бір жыл ішінде барлық қазақ шаруаларын қоныстандыруын жүзеге асыруға шешім қабылдады. Осыған байланысты бір орыннан екінші орынға «қоныстану нүктелері» деп аталатын орынға шаруаларды күшпен қоныстандырды. Тұрғын үйлер мен аулалық құрылыстар қыртыстан шала-шарпы құрылды. Ұжымдастыру негізінде адам өмірін жақсарту орнында керісінше нәтижелер шықты: мал басының кенет қысқаруы, кедейленуі, қазақтардың қоныс аударуы. Бірақ ауыл шаруашылығының ұжымдасуына және класс ретінде кулакты жоюына курсы жалғасты. 1931 жылдың 1 желтоқсанда 68,9% ұжымдастыру кезінде Қазақстан бойынша қазақ отырықшы аудандар 72,2% ұжымдастырылды және жартылай отырықшы 57,6%, 1932 жылы 10 сәуірде осы көрсеткіштер 64,3%, 68,8%, 54% құрады. Колхоз малдары мен мүлігін ұрлау және ысырыптауына көбейген, ет пен нанды дайындау жоспардың айналасындағы бейберкеттік азық-түлік жағдайын шиеленістірді.  Мал шаруашылығы шын мәнісінде аграрлық экономиканың саласы сияқты өмір сүруін тоқтады. 1929 жылдағы барлық мал түрлерінің 40 млн-нан 1933 жылдың басында 4 млн. ғана қалды. Дала аштықпен қамтылды. Ғылымда аштықтың әр түрлі нысандары мен жағдайлары белгілі. Эпидемиялық аштықта құрғақшылық, су тасқыны және басқа уақытша қозғалыстармен пайда болған аштықтың салдары тұспалданды. Тамақтанудың тағы бір жетіспеушілік нысаны – құнарлық бойынша нормативқа шын мәнісінде қолданудың толық емес сәйкестігі болып табылады. Азық-түлік мәселенің соңғы көрінісі – созылмалы аштық. 30-шы жылдардың басындағы аштық КСРО және Қазақстан жоғары жетекшіліктің саяси-иделогиялық соқыр тәуекелі, көшпелілердің тіршілігін қамтамасыз ету дәстүрлік жүйесін қатыгездікпен бұзу, табыстарды әділсіз бөлу, ел және қоғамды басқару аясында шағын буржуазиялық апаттың бейбастығымен  шарттасылған созылмалыға жатады. Адамдардың аштық өлімі қазақ аудандарында кәрленді. 1932 жылы қыста Қаратал ауданының үш қазақ ауылында тұрғындардың жартысы қаза тапты. 1932 жылы мамыр айында Қарқаралы ауданында 50,4 мың адам саналды, ал қараша айында барлығы 15,9 мың адам ғана қалды. Балқаш ауданында 60 мың адамнан 36 мың адамы өлді, 12 мың қазақ ғана қалды. Адамдар азықты іздеп, қалалар мен көршілес республикаларына қашты. Толық емес деректер бойынша 1933 жылдың басында Орта Еділде қоныс аударған-қазақтар – 40 мың адам, Қырғызстанда – 100 мың адам, Батыс Сібірде – 50 мың адам болды. Партия-кеңестік органдар қолдаған шаралар  жағдайды өзгерткен жоқ. Тек 1932 жылы наурызда, яғни аштықтың ең ауыр күндерінде Шығыс-Қазақстан облыстық партия комитеті және облыстық атқарушы комитеті қоныс аударған, қайтқандарға көмек көрсету және жайластыру туралы сұрақты қарастырды. Бұдан басқа, облыстық партия комитетінің өкілі Батыс-Сібір өлкелік комитеті және Алей  аудандық комитетіне құпия баяндама хатын жіберді. Бұл хатта жергілікті қарулы топтар қорғаусыз қалған қазақтарға жасаған заңсыздықтың көптеген фактілері келтірілді. Олардың көбі 400 шақырым арақашықтықтан өтіп, Алей ауданына келді, себебі бұрын олар Қазақстанның Қарқаралы, Кувск, Абралинск, Қызылтаң аудандарында тұрды. «Жаппай насихаттау жұмысын, әлеуметтік тұлғаны, партия-комсомолдық қоғамды есептемегенде, милиционерлер және атқарушы ауылдық кеңестер арқылы қазақтарды жинады. 24 сағат тәулік ішінде адамдарды Шипунов ауданынан 40 вагондарға жүктеді... Өрескел қараушылық туралы айтпағанда, милиционерлер жер үйлердің терезелерін, есіктерін қиратуға мәжбүр болды... Орта есеппен алғанда 65-70 адамнан жарығы, жылуы және т.б. жоқ вагондарға жүктеді», - деп баянадамада айтылған болатын. Қазақстанға қайта оралғандар келгенде, оларды жақсы күндер күткен жоқ. Өкіметтің жергілікті органдары төтенше жағдайларға дайын болған емес. Тек Шығыс-Қазақстан облысының өзінде ғана туған ошағын 142 мың адам тастап кетті, ал 1932 жылы мамыр айының ортасында 78 мыңнан астам адам қайта оралды. Алайда қайта оралғандарды орналастыру бойынша іс-шаралар облыстық жоспары тек 44 мың адамға ғана есептелді. Мұрағат құжаттарында жазылғандай, аштық ең алдымен тұрғындардың аз қорғалған және әлсіз бөлігін – балаларды, ұлттық болашақты, жасы үлкен және жасы ұлғайған адамдарды, халық даналығы мен тәжірибесінің қайнар көзін құрды. Осылай 1932 жылы 17 сәуірде Семей қаласынан 105 шақырымдағы Қызыл Ауыл өлкесінде балалар үйі ашыллы. Балалар үйінің материалдық жағдайлары үлестен құр алақан қалғандарды қорғауға көмек берген жоқ. Құжаттардан алынған үзінді: «Бір адамға орта есеппен алғанда көлемнің 1,5 ш. метр келеді, бірақ кейбір үйлерде балалар өте тығыз орналасқан... Бөлмелер өте лас... Балалар үйдің қасында, көрінген жерде дәретке отырады,  үйдің маңында ескі көңдер жатыр, өлген балалардың ескі киімдері мен сүйектері шашылып жатыр және т.б. Осының барлығы шіріп, жаман иісті таратады...Үйлерде желкөздер жоқ, бөлмелерде қапа, ал балалар терезелерін сындырған үйлерде суық өткір жел сол себептен балалар тоңып жүреді». Балаларға киім берілмеді, тағамдары өте жаман болды, медициналық қызмет көрсетуі нысандық сипатта болды. Бір ай ішінде 172 бала қайтыс болды, 129 тәрбиеленуші қашып кетті. Аштық және заңсыздықпен зардап шеккендер үнсіз отырған жоқ. Бүкіл Қазақстан бойынша халық көтерілісі басталды, Сталин, Калинин, Молотов атына хаттар келе бастады, Т. Рысқұлов, Ғ.Мүсірепов, М. Гатауллин және т.б. сияқты батыл адамдар ашу кернеуін көрсетті. Сталин және оның айналасындағы адамдар өзінің қылмыстық қызметін түсініп, екінші бес жылдыққа сәл түзетілген аграрлық саясатымен кірді. 1933 жылдың көктемінде жергілікті партиялық және кеңестік органдар шаруаларға қатысты қудалау шараларын қолдануын шектеу туралы сталин-молотовтық нұсқауларды алды. «Біздің жетістіктеріміздің нәтижесінде ауылға кулактарды ғана емес, сонымен қатар жеке шаруалар, колхозшылардың жартысын дарытатын жаппай қудалауды қажетсінбейтін сәті келді». Бірте-бірте созылмалы аштық жеңілді. Колхоздық сап жеңді. Ауыл шаруашылық өнімін өндірудің сталиндік моделі өзінің қатал құрылымдаушысына қарағанда, төрт онжылдық өмір сүрді. Кеңес колхоздары мен совхоздары үздіксіз дағдарыста болып, азық-түлік мәселелерін шешкен жоқ. Өз жері мен меншігінен, өз еңбегінің өнімін пайдалану құқығынан айырылған ауыл еңбекшісі ықылассыз, жарым күшімен жұмыс істеуге әдеттенген. Ауыл шаруашылық маманның беделі құлады, «колхозшы» сөзі артта қалушылық, кедейлік, кемістік сияқты айтылып жүрді. Біздің елестетуіміз бойынша Кеңес Одағы экономиканың аграрлық секторы, оны ұйымдастырудың қағидаттары және басқаруы уақыт талабынан қалған. Тыңды игерушілік және азық-түлік бағдарламасы жағдайды құтқарған жоқ. ХХ ғасырдың 30-шы жылдар басындағы аштықтың және адамдардың жаппай өлуге жазықтылары тиісті жазадан кетті, олар құрған тоталитарлық жүйесі жазасыз қалған жоқ. Басқа сөзбен айтқанда, ұжымдастыру кезеңіндегі миллиондаған адамдардың аштығы мен өлімі ізсіз қалған жоқ, әділ жаза ретінде 1991 жылы қайта оралып, өзінің қанішеріне талқандап тастайтын соққы жасады. Шын мәнісінде осында тарихтың қорытындылары мен сабақтары жатыр, қазіргі тарихи ғылымның тұжырымдылық жағдайының мәні – оның ерекшелігінде жатыр.


1 пікір

mailru_852174782735940101.12.2015, 07:45

Қалай болсын солай сауатсыз жазылған... Желтоқсан көтерілісі туралы аузын ашпаған. Кiмге керек мұндай тарих?

Пікір қалдыру үшін кіріңіз немесе тіркеліңіз
Ханкелді Әбжанов
Ханкелді Әбжанов
Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры
тарих ғылымдарының докторы, профессор