Басты бет Оқиғалар күнтізбесі 5 Желтоқсан

Оқиғалар күнтізбесі

Бүгін 5 Желтоқсан

5 Желтоқсан 1936

КСРО конституциясы қабылданды. Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы одақтас республика болып аталды

Конституция 1936 жылы тікелей КСРО құрамына кіретін одақтас республикалар құруды заң жүзінде ресімдеді. Алғашында КСРО құрамында (1922) 4 республика (РСФСР, Украина, Беларусь және Закавказ федерациясы) болды. 1936 жылғы Конституция бойынша – 11. Басқалардың ішінде Қазақ ССР-і құрылды.

И. Сталин 3 белгіні (жағдайды)  бөліп қарайды, олардың болуы автономдық республикалардың одақ қатарына ауысуына негіз болады:

·  «республика шетте, жан-жағы  КСРО аумақтарымен қоршалмауы тиіс» ол үшін «одақ болған республика, оның КСРО құрамынан шығуы туралы өзіне мәселе көтеру мүмкіндігі болуы керек»;

·  кеңес одағының республикасына атын берген ұлттық республикада ең болмағанда жинақы басымдылықты ұсына білуі керек;

·  республика өте шағын болмауы тиіс, яғни оның тұрғыны аз болмауы керек, мемлекеттік тәуелсіздікті қорғау үшін ең болмағанда миллион болуы тиіс.

«Қазақ ССР Конституциясының жобасы 1937 жылы ақпан-наурыз айларында талқыланды, Қазақстан Кеңесінің Х Төтенше съезі 1937 жылы 26 наурызда Қазақ ССР Конституциясын бекітті.

Қоғамдық құрылым

1-бап. Қазақ ССР-і жұмысшылар мен шаруалардан тұратын әлеуметтік мемлекет

2-бап. Қазақ ССР саяси негізін еңбекші Кеңес депуттары құрайды

3-бап. Қазақ ССР экономикалық негізін шаруашылықтың әлеуметтік жүйесі және өндіріс құралы мен қаражаты бар әлеуметтік жеке меншік құрайды

4-бап. Қазақ ССР-нің әлеуметтік жеке меншігі мемлекеттік жеке меншікке (бүкіл халықтық игілік) немесе кооперативтік-колхоздық жеке меншікке (кейбір колхоздардың меншігі, кооперативтік бірлестіктердің меншігі) ие болады.

Мемлекеттік құрылым

Қазақ ССР-і тең құқықты өзге рсепубликалармен ерікті түрде бірікті. Қазақ ССР-і КСРО үшін,  оның жоғары тұрған мемлекеттік билік органы және мемлекеттік басқару органы ретінде Конституцияның 14-бабында айқындалған құқықтарды қамтамасыз етеді.

Қазақ ССР-дің жоғары тұрған мемлекеттік билік органдары

Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесі Қазақ ССР-дің жоғары мемлекеттік билік органы болып табылады. Ол 4 жылға сайланатын. Жоғарғы Кеңес Президиумды сайлайды және мемлекеттік биліктің жоғары атқарушы және таратушы органы болып табылатын СНК-Үкіметті құрады.

Мемлекеттік биліктің жергілікті органдары

Еңбекші кеңес депутаттары облыстарда, округтерде, аудандарда, қалаларда, кенттерде, ауылдарда, селоларда, станцияларда, қыстауларда мемлекеттік билік органдары болып табылады.
Кеңестің атқарушы-таратушы органы атқарушы комитет болып табылады. Конституция демократиялық құқықтар мен бостандықтарға кепілдік берді. Бұрынғы бастан кешкендерді көрсетті.


5 Желтоқсан 1917

Екінші Бүкілқазақтық съезд жұмысын бастады, Қырғыз (Қазақ) «Алаш» автономиясы құрылды

1917 жылғы Қазан революциясынан кейінгі жағдайда әрекет ету бағдарламасын әзірлеу үшін 1917 жылғы 5-7 желтоқсан аралығында Орынборда Екінші Бүкілқазақтық съезд өтті. Оның жұмысында бүкіл Қазақстан: Бөкей ордасы, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Самарқанд облыстары, Алтай губернесінен делегаттар қатысты. Оны ұйымдастырғандар: Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, І.Омаров, С.Досжанов, М.Дулатов болатын. Съезд төрағасы Б.Кұлманов болды.

Съезд ашылуы кезінде делегаттар жер-жерде болып жатқан жаңалықтарымен бөлісті, негізінен Қазақстан оңтүстігін ашаршылық жаулағаны туралы суық хабарлар айтылды. Халық кедейленді, жергілікті билік басы тәртіп орната алмады. Осы хабарламаны талқылап съезд резолюцияның бірінші пункті ретінде «халықты партиялық күрестен арылып, бірігуге» шақырды. Күн тәртібіндегі мына мәселе қаралды: Сібір, Түркістан автономиясы және оңтүстік-шығыс одағына деген қатынас; қазақ облыстаравтономиясы; милиция; ұлттық кеңес; білім беру; ұлттық қор; муфтиат; ұлттық сот; ауылды басқару; тағамдық мәселе.

Съездегі басты мәселе Қазақ автономиясын құру болатын. Автономия туралы баяндаманы Ә. Бөкейханов жасады, оның баяндамасы мен қазақ автономиясы туралы мәселе арнайы комиссияда қарастырылу үшін жолданған болатын. Комиссия атынан X. Ғаббасов сөз алды. Баяндама талқыланып болған соң, «Қазанның соңында Уақытша үкімет құлады, сенім әрі моральдық беделі болған Ресей Республикасы биліктен арылды, кез келген биліктің болмауына орай елде азаматтық соғыс туындау қаупі болуы мүмкін еді, анархия ірі қала мен ауылдарды қармай бастады, анархия күн санап өсіп жатты. Туындап қалған күрделі жағдайдан шығатын жалғыз ғана жол қазақ облыс тұрғындары үнемі мойындайтын күрделі билікті құру болатын», съезд бір ауыздан Қазақ облыстарының автономиясын құру және оны «Алаш» деп атау қажет деп шешті. 25 мүшесі бар «Алаш Орда» уақытша халықтық кеңесі құрылды, оның 10 орны орыс және аймақтың басқа ұлтына бөлінді. Алаш Орданың орналасуы Семей қаласы деп анықталған болатын. Үкімет басшысы лауазымы – Бүкілқазақтық халықтық кеңес төрағасы болып балама негізде Ә. Бөкейханов тағайындалды, одан басқа бұл лауазымға Б.Кұлманов және А.Тұрлыбаев та ұсынылған болатын. Алаш Орда басшылары Кеңес Үкіметімен байланыста болды, X. және Ж. Досмұхамедовтар В. И. Ленин және И. В. Сталинмен, X. Ғаббасовта ұлттар ісі туралы нарком ретінде И. В. Сталинмен үнемі байланыста болды. Алаш Орда басшылары Орынбор қаласындағы Кеңес үкіметін құлатқан А.Дутовпен, Самарадағы Құрылтайшы жиын Комитетімен, Омбыдағы Уақытша сібір үкіметімен қатынаста болды. Кеңес үкіметімен байланыс пен компромистен алашордашылар соңғылармен Кеңес үкіметімен күресу мақсатында достасты. 1918 жылғы маусымда Алаш Орда қаулысы шықты,онда: "Алаш автономиясы аймағында басылып шыққан Кеңес үкіметінің бар декреті заңсыз деп танылсын» делінген болатын. Тамызда Семейде тұңғыш Алаш атты полкы құрылды. 1918 жылғы 11 қыркүйекте Ж.Досмұхамбетов басшылығымен Орал облысы Жамбейліде Батыс бөлімшесі құрылды. Шығыс бөлім орталығы Семейден Жаңа Семейге ауыстырылды.